{"id":1077,"date":"2021-06-08T17:04:15","date_gmt":"2021-06-08T13:04:15","guid":{"rendered":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/?p=1077"},"modified":"2021-06-08T17:04:15","modified_gmt":"2021-06-08T13:04:15","slug":"az%c9%99rbaycan-dilinin-siv%c9%99l%c9%99ri-v%c9%99-qaqauz-dilind%c9%99-ortaq-sozl%c9%99r","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/az%c9%99rbaycan-dilinin-siv%c9%99l%c9%99ri-v%c9%99-qaqauz-dilind%c9%99-ortaq-sozl%c9%99r\/","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259ri v\u0259 qaqauz dilind\u0259 ortaq s\u00f6zl\u0259r"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>F.\u00dc.F.D. SEV\u0130NC Q\u018fMB\u018fROVA<\/strong><\/em><\/p>\n<p>M\u0259qal\u0259d\u0259 t\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259sinin q\u0259rbi o\u011fuz qrupuna daxil olan Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259ri v\u0259 qaqauz dilind\u0259 olan ortaq leksika t\u0259dqiqata c\u0259lb edilmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan dilinin dialekt leksikas\u0131 qaqauz dilind\u0259 \u0259d\u0259bi dil s\u0259viyy\u0259sind\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 edilir ki, bunun s\u0259b\u0259bi h\u0259min dill\u0259rin genetik qohumlu\u011fundan ir\u0259li g\u0259l\u0259r\u0259k tarixin lap q\u0259dim qatlar\u0131na gedib \u00e7\u0131x\u0131r. G\u00f6rk\u0259mli t\u00fcrkoloq F\u0259rhad Zeynalov haql\u0131 olaraq g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir ki, dialektl\u0259rin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si t\u00fcrk dill\u0259rinin tarixini \u00f6yr\u0259nm\u0259k problemi il\u0259 \u00fczvi sur\u0259td\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Milli \u00f6z\u00fcn\u00fcd\u0259rkin g\u00fccl\u0259ndiyi b\u00fcg\u00fcnk\u00fc \u015f\u0259raitd\u0259 t\u00fcrk dill\u0259rinin m\u00fcxt\u0259lif yaruslarda m\u00fcqayis\u0259y\u0259 c\u0259lb olunaraq \u00f6yr\u0259nilm\u0259si bu sah\u0259d\u0259 qaranl\u0131q qalan bir \u00e7ox m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tir\u0259 bil\u0259r. Qohum dill\u0259rin leksikas\u0131n\u0131n diaxron v\u0259 sinxron \u015f\u0259kild\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 son onillikl\u0259rd\u0259 yenid\u0259n g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259lmi\u015f ortaq t\u00fcrk dili ideyas\u0131n\u0131n realla\u015fmas\u0131na \u00f6z t\u00f6hf\u0259sini verm\u0259si il\u0259 daha da aktualla\u015f\u0131r.<\/p>\n<p>H\u0259r bir dilin \u015fiv\u0259l\u0259ri onun da\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olan xalq\u0131n milli m\u0259nsubiyy\u0259tini, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 tarixi hadis\u0259l\u0259ri, h\u0259yat t\u0259rzini, inanc v\u0259 ad\u0259tl\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u0259ks etdirir. Az\u0259rbaycan dilinin dialekt leksikas\u0131nda rast g\u0259lin\u0259n q\u0259dim t\u00fcrk leksik qat\u0131 bunun bariz n\u00fcmun\u0259sidir. H\u0259l\u0259 XI \u0259srd\u0259 b\u00f6y\u00fck t\u00fcrkoloq-dil\u00e7i Mahmud Ka\u015f\u011farinin t\u00fcrk ell\u0259rini qar\u0131\u015f-qar\u0131\u015f g\u0259z\u0259r\u0259k toplad\u0131\u011f\u0131 ifad\u0259l\u0259rin b\u0259zil\u0259ri (aba (ana, ata, n\u0259sild\u0259 h\u00f6rm\u0259tli \u015f\u0259xs), davar (qoyun-ke\u00e7i), da\u011far\u00e7\u0131q (qoyun-ke\u00e7i d\u0259risind\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f kis\u0259), s\u0131\u011f\u0131r (in\u0259k, cam\u0131\u015f), k\u0259rti (bayat), varmaq (getm\u0259k) v\u0259 s.) haz\u0131rda Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilind\u0259 istifad\u0259 edilm\u0259s\u0259 d\u0259, \u015fiv\u0259l\u0259rd\u0259 qorunub saxlan\u0131lmaqdad\u0131r. Elbrus \u018fzizov co\u011frafi prinsip v\u0259 linqvistik x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri \u0259sas tutaraq Az\u0259rbaycan dili \u015fiv\u0259l\u0259rini \u00fc\u00e7 qrupda birl\u0259\u015fdirmi\u015fdir: 1.\u015eimal-\u015f\u0259rq qrupu; 2.Q\u0259rb qrupu; 3.C\u0259nub qrupu. Bu \u015fiv\u0259l\u0259rin, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 q\u0259rb qrupu \u015fiv\u0259l\u0259rinin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibi dig\u0259r o\u011fuz qrupu t\u00fcrk dill\u0259ri il\u0259 ox\u015farl\u0131q v\u0259 eynilik t\u0259\u015fkil etm\u0259kd\u0259dir.<\/p>\n<p>Qaqauz dili o\u011fuz qrupu dill\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 leksik t\u0259rkibinin r\u0259ngar\u0259ngliyi il\u0259 se\u00e7ilir. F\u0259rhad Zeynalov g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir ki,Bel\u0259 ki, qaqauz dilinin leksik t\u0259rkibind\u0259 o\u011fuz, q\u0131p\u00e7aq v\u0259 bulqar m\u0259n\u015f\u0259li s\u00f6zl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, \u0259r\u0259b, fars, yunan, Roma (moldav-rum\u0131n), slavyan (bolqar v\u0259 rus) dill\u0259rind\u0259n ke\u00e7mi\u015f k\u00fclli miqdarda s\u00f6z v\u0259 terminl\u0259r d\u0259 vard\u0131r. Qaqauz dilind\u0259 bu dil \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vi olan bir \u00e7ox s\u00f6zl\u0259r d\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259kd\u0259dir. Qaqauz dilind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li s\u00f6zl\u0259rin b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti t\u00fcrk dili il\u0259 eynilik t\u0259\u015fkil edir, Az\u0259rbaycan v\u0259 t\u00fcrkm\u0259n dill\u0259rind\u0259n is\u0259 f\u0259rql\u0259nir. H\u0259min s\u00f6zl\u0259rin bir \u00e7oxu Az\u0259rbaycan dili \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 istifad\u0259 olunmaqdad\u0131r:<\/p>\n<p><strong>Anatar, anahtar<\/strong> (a\u00e7ar) s\u00f6z\u00fc qaqauz dilind\u0259 istifad\u0259 olunur (GAYDARC\u0130, KOLTSA, POKROVSKAYA, TUKAN. Sorumlu Redakt\u00f6r: Prof. BASKAKOV, 1991: 13). Az\u0259rbaycan dilinin \u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259 olan Ba\u015fke\u00e7id v\u0259 Bor\u00e7al\u0131 \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 bu s\u00f6z\u00fcn anaxdar \u015f\u0259klind\u0259 i\u015fl\u0259dilm\u0259si izl\u0259nilm\u0259kd\u0259dir (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 23). Bu vahid h\u0259r iki dil\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrk\u00e7\u0259sind\u0259n ke\u00e7mi\u015fdir.<\/p>\n<p><strong>Asma<\/strong> s\u00f6z\u00fc qaqauz dilind\u0259 \u201cyuxar\u0131dan as\u0131lan\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir. M\u0259s.: asma lampa (lamba), asma kilit, asma tavan (GAYDARC\u0130, KOLTSA, POKROVSKAYA, TUKAN. Sorumlu Redakt\u00f6r: Prof. BASKAKOV, 1991: 17). Az\u0259rbaycan dilinin C\u0259bray\u0131l, Qazax, \u015e\u0259mkir \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 asma vahidi \u201csaxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259rilib as\u0131lan meyv\u0259\u201d, \u015eahbuz \u015fiv\u0259sind\u0259 \u201c\u0259l-\u00fcz d\u0259smal\u0131 as\u0131lan yer, asq\u0131\u201d m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 26).<\/p>\n<p><strong>Ayna<\/strong> leksemi qaqauz dilind\u0259 \u201cg\u00fczg\u00fc\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir. Bu s\u00f6zd\u0259n yaranan aynac\u0131 vahidi is\u0259 dild\u0259 bir ne\u00e7\u0259 m\u0259nada istifad\u0259 edilir: 1.G\u00fczg\u00fc d\u00fcz\u0259ldib satan insan; 2.G\u00fczg\u00fcy\u0259 baxma\u011f\u0131 sev\u0259n insan; 3. Hiyl\u0259g\u0259r, f\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131. Bu s\u00f6zl\u0259r il\u0259 eyni k\u00f6kd\u0259n t\u00f6r\u0259mi\u015f aynal\u0131 s\u00f6z\u00fcn\u0259 d\u0259 rast g\u0259linir ki, bu da \u201cg\u00fczg\u00fcl\u0259r il\u0259 \u0259hat\u0259 olunmu\u015f, b\u0259z\u0259dilmi\u015f (m\u0259kan)\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 bildirir (GAYDARC\u0130, KOLTSA, POKROVSKAYA, TUKAN. Sorumlu Redakt\u00f6r: Prof. BASKAKOV, 1991: 24). Az\u0259rbaycan dilinin \u0259ks\u0259r \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 ayna s\u00f6z\u00fc \u201cp\u0259nc\u0259r\u0259, \u015f\u00fc\u015f\u0259, g\u00fczg\u00fc\u201d, A\u011fd\u0259r\u0259 \u015fiv\u0259sind\u0259 is\u0259 \u201c\u0259lin i\u00e7i\u201d m\u0259nas\u0131nda istifad\u0259 edilir. G\u00f6yg\u00f6l v\u0259 \u015e\u0259mkir \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 bu s\u00f6zd\u0259n yaran\u0131b \u201cp\u0259nc\u0259r\u0259nin \u015f\u00fc\u015f\u0259 sal\u0131nan yeri\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 bildir\u0259n aynag\u00fcl vahidinin i\u015fl\u0259dilm\u0259sin\u0259 rast g\u0259linir (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 31).<\/p>\n<p><strong>Azar<\/strong> leksemi qaqauz dilind\u0259 iki m\u0259nada istifad\u0259 olunur: 1.T\u0259hqir, ittiham; 2.az miqdarda. Bu s\u00f6zd\u0259n yaran\u0131b \u201ckobudlamaq, incitm\u0259k\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 ed\u0259n azarlamaa, azarlamak s\u00f6zl\u0259rinin i\u015fl\u0259dilm\u0259sin\u0259 d\u0259 rast g\u0259linir (GAYDARC\u0130, KOLTSA, POKROVSKAYA, TUKAN. Sorumlu Redakt\u00f6r: Prof. BASKAKOV, 1991: 25). Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 azar s\u00f6z\u00fc \u0259n \u00e7ox \u201cd\u0259rd, b\u0259la, x\u0259st\u0259lik\u201d m\u0259nas\u0131nda istifad\u0259 edilir. \u015e\u0259mkir \u015fiv\u0259sind\u0259 \u201ch\u0259mi\u015f\u0259 x\u0259st\u0259 olan\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 ed\u0259n azarg\u0259zdir\u0259n, Ucar \u015fiv\u0259sind\u0259 \u201cyar\u0131mx\u0259st\u0259, z\u0259if\u201d m\u0259nas\u0131nda azarn\u0259k s\u00f6zl\u0259rinin i\u015fl\u0259dilm\u0259si qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 31). G\u0259nc\u0259 \u015fiv\u0259sind\u0259 azarr\u0131 \u201cx\u0259st\u0259\u201d, azarranmax \u201cx\u0259st\u0259l\u0259nm\u0259k\u201d vahidl\u0259ri d\u0259 istifad\u0259 olunur.<\/p>\n<p><strong>Basma<\/strong> s\u00f6z\u00fc qaqauz dilind\u0259 \u201cd\u0259smal\u201d m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir. Eyni s\u0259s t\u0259rkibli vahid Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 ba\u015fqa-ba\u015fqa m\u0259nalarda istifad\u0259 edilm\u0259kd\u0259dir. Basma s\u00f6z\u00fc G\u0259nc\u0259, G\u00f6y\u00e7ay \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cqam\u0131\u015fdan h\u00f6r\u00fcl\u0259n h\u0259y\u0259t qap\u0131s\u0131\u201d, A\u011fdam \u015fiv\u0259sind\u0259 \u201cyalan, gop\u201d, \u00c7\u0259nb\u0259r\u0259k, Hamaml\u0131, Xanlar (indiki G\u00f6yg\u00f6l) \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 \u201ck\u0259rm\u0259 (mal peyinind\u0259n haz\u0131rlanan yanacaq)\u201d, Ming\u0259\u00e7evir \u015fiv\u0259sind\u0259 \u201cbir-birinin i\u00e7in\u0259 ke\u00e7m\u0259kl\u0259 ba\u011flanan d\u00fcym\u0259\u201d v\u0259 s. m\u0259nalar\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir. \u00c7ox maraql\u0131d\u0131r ki, analoji hadis\u0259ni eyni bir \u015fiv\u0259d\u0259 d\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bel\u0259 ki, K\u00fcrd\u0259mir \u015fiv\u0259sind\u0259 basma dialektizmi bu m\u0259nalar\u0131n bir \u00e7oxunu ifad\u0259 edir (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 41).<\/p>\n<p><strong>Boyunduruk, boyundruklamaa<\/strong> vahidl\u0259ri qaqauz dilind\u0259 \u201cboyunduruq, \u00f6k\u00fczl\u0259r\u0259 boyunduruq vurmaq, \u0259sar\u0259t alt\u0131na almaq\u201d m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir (GAYDARC\u0130, KOLTSA, POKROVSKAYA, TUKAN. Sorumlu Redakt\u00f6r: Prof. BASKAKOV, 1991: 39). Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 bu s\u00f6zl\u0259rin istifad\u0259sin\u0259 rast g\u0259linir. A\u011fdam, B\u0259rd\u0259, Qazax, \u015e\u0259mkir, \u015eu\u015fa \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 boyun s\u00f6z\u00fc \u201caraba v\u0259 ya kotana qo\u015fulan c\u00fct \u00f6k\u00fcz, k\u0259l\u201d, K\u00fcrd\u0259mir \u015fiv\u0259sind\u0259 is\u0259 \u201cbir c\u00fct \u00f6k\u00fczl\u0259 bir g\u00fcn \u0259rzind\u0259 \u015fumlamaq m\u00fcmk\u00fcn olan torpaq sah\u0259si\u201d m\u0259nalar\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 62).<\/p>\n<p><strong>Budamaa<\/strong> \u201ck\u0259sm\u0259k, do\u011framaq\u201d, budanm\u0131\u015f (GAYDARC\u0130, KOLTSA, POKROVSKAYA, TUKAN. Sorumlu Redakt\u00f6r: Prof. BASKAKOV, 1991: 41) s\u00f6zl\u0259ri qaqauz dilind\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan dili \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 istifad\u0259 olunur. B\u0131dama, budama s\u00f6zl\u0259ri Az\u0259rbaycan dilinin Salyan \u015fiv\u0259sind\u0259 \u201cyand\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn k\u0259silmi\u015f a\u011fac budaqlar\u0131\u201d, Qazax \u015fiv\u0259sind\u0259 \u201cpaya, d\u0259y\u0259n\u0259k, iri \u0259l a\u011fac\u0131\u201d m\u0259nalar\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir. Budamax, b\u0131damax ifad\u0259l\u0259ri Az\u0259rbaycan dilinin q\u0259rb \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 \u0259lav\u0259 olaraq \u201cd\u00f6ym\u0259k, vurmaq, \u0259zi\u015fdirm\u0259k\u201d m\u0259nalar\u0131nda da istifad\u0259 olunur. Quba \u015fiv\u0259sind\u0259 is\u0259 bu vahid budalama\u011f (do\u011framaq, par\u00e7alamaq) \u015f\u0259klind\u0259 i\u015fl\u0259dilir (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 53, 65).<\/p>\n<p><strong>\u00c7anak (\u00e7anaq)<\/strong> s\u00f6z\u00fc qaqauz dilind\u0259 (GAYDARC\u0130, KOLTSA, POKROVSKAYA, TUKAN. Sorumlu Redakt\u00f6r: Prof. BASKAKOV, 1991: 51) v\u0259 \u00e7anax (saxs\u0131 kasa, \u00f6l\u00e7\u00fc qab\u0131) \u015f\u0259klind\u0259 Az\u0259rbaycan dili \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 i\u015fl\u0259dilm\u0259kd\u0259dir (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 89).<br \/>\n\u00c7amur s\u00f6z\u00fc qaqauz dilind\u0259 \u201cpal\u00e7\u0131q\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir. Burada bu s\u00f6zd\u0259n t\u00f6r\u0259y\u0259n \u00e7am\u0131rlamaa \u201cpal\u00e7\u0131qlamaq, pal\u00e7\u0131q atmaq\u201d, \u00e7amurlu \u201cpal\u00e7\u0131ql\u0131\u201d v\u0259 s. ifad\u0259l\u0259r d\u0259 i\u015fl\u0259dilir (GAYDARC\u0130, KOLTSA, POKROVSKAYA, TUKAN. Sorumlu Redakt\u00f6r: Prof. BASKAKOV, 1991: 51). Az\u0259rbaycan dilinin Goranboy, Qazax, \u015eahbuz, \u015e\u0259mkir, Tovuz, Yevlax \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 bu vahid \u201c\u00e7am\u0131r\u201d \u015f\u0259klind\u0259 i\u015fl\u0259dilib eyni m\u0259nan\u0131 bildirir. A\u011fda\u015f \u015fiv\u0259sind\u0259 \u201clilli, bulan\u0131q\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ver\u0259n \u00e7amra s\u00f6z\u00fcn\u00fcn istifad\u0259 edilm\u0259sin\u0259 d\u0259 rast g\u0259linmi\u015fdir (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 89). \u00c7amur s\u00f6z\u00fc T\u00fcrkiy\u0259 T\u00fcrk\u00e7\u0259sind\u0259 d\u0259 i\u015fl\u0259kdir.<\/p>\n<p><strong>\u00c7arpmaa<\/strong> s\u00f6z\u00fc qaqauz dilind\u0259 \u201cvurmaq, d\u0259ym\u0259k\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 bildirir. Bu s\u00f6zd\u0259n t\u00f6r\u0259y\u0259n \u201charasa d\u0259ym\u0259k\u201d m\u0259nas\u0131nda \u00e7arp\u0131lmaa, \u201c\u00e7\u0131rp\u0131nmak\u201d m\u0259nas\u0131nda \u00e7arp\u0131nmaa ifad\u0259l\u0259rinin istifad\u0259 olunmas\u0131na da rast g\u0259linir (GAYDARC\u0130, KOLTSA, POKROVSKAYA, TUKAN. Sorumlu Redakt\u00f6r: Prof. BASKAKOV, 1991: 52). Az\u0259rbaycan dilinin Yevlax \u015fiv\u0259sind\u0259 \u201c\u00e7alxalanmaq\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 ed\u0259n \u00e7arpalammax vahidinin i\u015fl\u0259dilm\u0259si qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 90).<\/p>\n<p><strong>\u00c7e\u015fne<\/strong> s\u00f6z\u00fc qaqauz dilind\u0259 \u201cdad\u201d, \u00e7e\u015fne \u00e7e\u015fne \u015f\u0259klind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259nd\u0259 is\u0259 \u201cz\u00f6vql\u0259\u201d m\u0259nas\u0131nda istifad\u0259 edilir (GAYDARC\u0130, KOLTSA, POKROVSKAYA, TUKAN. Sorumlu Redakt\u00f6r: Prof. BASKAKOV, 1991: 53). Bu vahid \u00e7e\u015fni \u015f\u0259klind\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nalarda i\u015fl\u0259dilm\u0259kd\u0259dir: 1.\u015f\u0259kil, sur\u0259t (Qazax, Sabirabad, \u015e\u0259mkir); 2.nax\u0131\u015f (Qazax, \u015eamax\u0131, \u015eu\u015fa); 3.n\u00fcmun\u0259 (G\u0259d\u0259b\u0259y, \u015eamax\u0131, \u015eu\u015fa) (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 92).<\/p>\n<p><strong>\u00c7isemee<\/strong> ifad\u0259si qaqauz dilind\u0259 \u201cya\u011f\u0131\u015f ya\u011fmas\u0131\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir (GAYDARC\u0130, KOLTSA, POKROVSKAYA, TUKAN. Sorumlu Redakt\u00f6r: Prof. BASKAKOV, 1991: 61). Az\u0259rbaycan dilinin q\u0259rb \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cnar\u0131n ya\u011f\u0131\u015f\u201d m\u0259nas\u0131nda \u00e7is\u0259x&#8217;, \u201cnar\u0131n ya\u011f\u0131\u015f ya\u011fmaq\u201d m\u0259nas\u0131nda \u00e7is\u0259x&#8217;l\u0259m\u0259x&#8217; vahidl\u0259ri i\u015fl\u0259dilir (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 103).<\/p>\n<p><strong>\u00c7itili<\/strong> vahidi qaqauz dilind\u0259 \u201ci\u015far\u0259 olunmu\u015f, qeyd edilmi\u015f\u201d, \u00e7itilemee is\u0259 \u201ci\u015far\u0259 qoymaq, nax\u0131\u015f vurmaq\u201d m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir (GAYDARC\u0130, KOLTSA, POKROVSKAYA, TUKAN. Sorumlu Redakt\u00f6r: Prof. BASKAKOV, 1991: 62). H\u0259min s\u00f6z Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nalarda i\u015fl\u0259dilm\u0259kd\u0259dir. G\u0259d\u0259b\u0259y \u015fiv\u0259sind\u0259 \u00e7it\u0259x&#8217; s\u00f6z\u00fcn\u00fcn \u201cnax\u0131\u015f, b\u0259z\u0259k\u201d, ondan yaranan \u00e7it\u0259m\u0259x&#8217; ifad\u0259sinin is\u0259 \u201cnax\u0131\u015f vurmaq, b\u0259z\u0259m\u0259k\u201dm\u0259nas\u0131nda istifad\u0259 edilm\u0259si qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 104).<\/p>\n<p><strong>Dam<\/strong> s\u00f6z\u00fc qaqauz dilind\u0259 \u201csaray\u201d m\u0259nas\u0131nda istifad\u0259 edilir. H\u0259min s\u00f6z Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nalarda i\u015fl\u0259dilm\u0259kd\u0259dir. C\u0259bray\u0131l, \u0130mi\u015fli, K\u00fcrd\u0259mir \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 qaqauz dilind\u0259ki m\u0259naya uy\u011fun olaraq \u201ch\u0259r c\u00fcr tikili, bina\u201d m\u0259nas\u0131nda istifad\u0259 olunur (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 113).<\/p>\n<p><strong>Damat<\/strong> s\u00f6z\u00fc qaqauz dilind\u0259 \u201ck\u00fcr\u0259k\u0259n\u201d m\u0259nas\u0131nda istifad\u0259 edilir. T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrk\u00e7\u0259sind\u0259 geni\u015f i\u015fl\u0259dil\u0259n bu vahid Az\u0259rbaycan dilinin Quba \u015fiv\u0259sind\u0259 d\u0259 damad \u015f\u0259klind\u0259 istifad\u0259 edil\u0259r\u0259k eyni m\u0259nan\u0131 ifad\u0259 etm\u0259kd\u0259dir (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 113).<\/p>\n<p><strong>D\u00fc\u015f\u00e7\u00fc<\/strong> s\u00f6z\u00fc qaqauz dilind\u0259 \u201cx\u0259yalp\u0259r\u0259st\u201d m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir. Bu ifad\u0259nin k\u00f6k\u00fcnd\u0259 duran d\u00fc\u015f morfemi T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrk\u00e7\u0259sind\u0259 v\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cyuxu, r\u00f6ya\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 bildirir (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 149). D\u00fc\u015f s\u00f6z\u00fcn\u0259 \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dd\u0259 rast g\u0259linir: D\u00fc\u015fd\u0259 d\u00fcg\u00fcr a\u011f\u0131rd\u0131r; D\u00fc\u015fi g\u00f6r\u0259nd\u0259 degil, yorandad\u0131r (O\u011fuznam\u0259, 2006: 94, 97).<\/p>\n<p><strong>D\u00fcn\u00fcr<\/strong> s\u00f6z\u00fc qaqauz dilind\u0259 \u201cel\u00e7i\u201d m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir. \u015e\u0259rqi G\u00fcrc\u00fcstan \u0259razisind\u0259ki Az\u0259rbaycan dilinin Bolnisi \u015fiv\u0259sind\u0259 d\u00fcng\u00fcr \u015f\u0259klind\u0259 \u201cquda\u201d m\u0259nas\u0131nda istifad\u0259 edilir (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 148). T\u00fcrkiy\u0259 T\u00fcrk\u00e7\u0259sind\u0259 d\u0259 d\u00fcn\u00fcr s\u00f6z\u00fc \u201cquda\u201d m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259nir.<\/p>\n<p><strong>G\u00fcd\u00fcj\u00fc<\/strong> s\u00f6z\u00fc qaqauz dilind\u0259 \u201c\u00e7oban\u201d m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir. Az\u0259rbaycan dilinin A\u011fda\u015f, G\u00f6y\u00e7ay, \u0130mi\u015fli, K\u00fcrd\u0259mir, Qax \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 g\u00fcd\u00fck\u00e7\u00fc dialektizmi \u201cmalotaran, nax\u0131r\u00e7\u0131, \u00e7oban\u201d m\u0259nalar\u0131n\u0131 ifad\u0259 ed\u0259r\u0259k istifad\u0259 edilm\u0259kd\u0259dir (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 188).<\/p>\n<p><strong>Kiri\u015f<\/strong> s\u00f6z\u00fc qaqauz dilind\u0259 \u201cip, ba\u011f\u201d, kiri\u015flemek \u201cba\u011flamaq\u201d m\u0259nas\u0131nda istifad\u0259 olunur (GAYDARC\u0130, KOLTSA, POKROVSKAYA, TUKAN. Sorumlu Redakt\u00f6r: Prof. BASKAKOV, 1991: 152). H\u0259min s\u00f6z Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nalarda i\u015fl\u0259dilm\u0259kd\u0259dir. C\u0259bray\u0131l, Tovuz \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 qaqauz dilind\u0259ki m\u0259naya uy\u011fun olaraq \u201cc\u0259hr\u0259ni i\u015fl\u0259d\u0259n ip\u201d, G\u0259nc\u0259 \u015fiv\u0259sind\u0259 is\u0259\u201cqoyun ba\u011f\u0131rsa\u011f\u0131ndan haz\u0131rlanm\u0131\u015f ba\u011f\u201d m\u0259nalar\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 255). Kiri\u015f s\u00f6z\u00fc T\u00fcrkiy\u0259 T\u00fcrk\u00e7\u0259sind\u0259 d\u0259 i\u015fl\u0259kdir.<\/p>\n<p><strong>Nam<\/strong> s\u00f6z\u00fc qaqauz dilind\u0259 \u201c\u015f\u00f6hr\u0259t\u201d, naml\u0131 \u201cm\u0259\u015fhur\u201d m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir (GAYDARC\u0130, KOLTSA, POKROVSKAYA, TUKAN. Sorumlu Redakt\u00f6r: Prof. BASKAKOV, 1991: 180). Az\u0259rbaycan dilinin F\u00fczuli \u015fiv\u0259sind\u0259 nam vahidi \u201cbu\u011f, buxar\u201d, Tovuz \u015fiv\u0259sind\u0259 is\u0259 \u201ct\u0259r\u0259f\u201d m\u0259nas\u0131nda istifad\u0259 edilir. Naml\u0131 s\u00f6z\u00fcn\u00fcn Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nalarda i\u015fl\u0259dilm\u0259si qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r: 1. Q\u00fcvv\u0259tli, g\u00fccl\u00fc (C\u0259lilabad); 2. K\u00f6k, g\u00f6vd\u0259li (K\u00fcrd\u0259mir); 3. T\u00fcf\u0259ng l\u00fcl\u0259si (C\u0259bray\u0131l). (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 368-369).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilind\u0259 dialekt s\u0259viyy\u0259sind\u0259 m\u00f6vcud olan bir \u00e7ox dil x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri (fonetik, qrammatik v\u0259 s.) qaqauz dilind\u0259 \u0259d\u0259bi dil s\u0259viyy\u0259sind\u0259 izl\u0259nilir. Yaz\u0131s\u0131n\u0131n gec yaranmas\u0131, \u00fcmumt\u0259hsil m\u0259kt\u0259bl\u0259rind\u0259 ana dilinin t\u0259dris olunmamas\u0131, bu dild\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131n azl\u0131\u011f\u0131 qaqauz \u0259d\u0259bi dilinin formala\u015fmas\u0131n\u0131 l\u0259ngid\u0259n s\u0259b\u0259bl\u0259r s\u0131ras\u0131ndad\u0131r. Bir \u00e7ox dill\u0259rin t\u0259sirin\u0259 m\u0259ruz qalmas\u0131na baxmayaraq, qaqauz dili \u00f6z\u00fcn\u0259xas fonetik, leksik v\u0259 qrammatik x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri olan m\u00fcst\u0259qil bir t\u00fcrk dilidir. G\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 h\u0259m qaqauz, h\u0259m d\u0259 dig\u0259r t\u00fcrk t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 v\u0259 pedaqoqlar\u0131n\u0131n bu dil\u0259 sahib \u00e7\u0131xaraq onun \u00f6yr\u0259nilm\u0259si, qorunmas\u0131 v\u0259 inki\u015faf\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 s\u0259m\u0259r\u0259li add\u0131mlar atmas\u0131n\u0131 arzu ed\u0259rdik.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>F.\u00dc.F.D. SEV\u0130NC Q\u018fMB\u018fROVA M\u0259qal\u0259d\u0259 t\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259sinin q\u0259rbi o\u011fuz qrupuna daxil olan Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259ri v\u0259 qaqauz dilind\u0259 olan ortaq leksika t\u0259dqiqata c\u0259lb edilmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan dilinin dialekt leksikas\u0131 qaqauz dilind\u0259 \u0259d\u0259bi dil s\u0259viyy\u0259sind\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 edilir ki, bunun s\u0259b\u0259bi h\u0259min dill\u0259rin genetik qohumlu\u011fundan ir\u0259li g\u0259l\u0259r\u0259k tarixin lap q\u0259dim qatlar\u0131na gedib \u00e7\u0131x\u0131r. G\u00f6rk\u0259mli t\u00fcrkoloq F\u0259rhad Zeynalov haql\u0131 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1078,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/1077"}],"collection":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/comments?post=1077"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/1077\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1079,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/1077\/revisions\/1079"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media\/1078"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media?parent=1077"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/categories?post=1077"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/tags?post=1077"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}