{"id":159,"date":"2020-08-26T11:46:39","date_gmt":"2020-08-26T07:46:39","guid":{"rendered":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/?p=159"},"modified":"2020-08-26T11:46:39","modified_gmt":"2020-08-26T07:46:39","slug":"az%c9%99rbaycan-dilinin-inkisafinda-m%c9%99mm%c9%99d-s%c9%99id-ordubadinin-rolu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/az%c9%99rbaycan-dilinin-inkisafinda-m%c9%99mm%c9%99d-s%c9%99id-ordubadinin-rolu\/","title":{"rendered":"Az\u0259rbaycan dilinin inki\u015faf\u0131nda  M\u0259mm\u0259d S\u0259id Ordubadinin rolu"},"content":{"rendered":"<p><strong>Ruh\u0259ngiz \u018fliyeva<\/strong> Nax\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 anadan olub. T\u0259hsilin bakalavr, magistatura, doktorantura pil\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259hsil al\u0131b.\u00a0 2003- c\u00fc ild\u0259\u00a0 \u201cH\u0259sr\u0259t \u00e7i\u00e7\u0259yi\u201d, 2005-ci ild\u0259 \u201cD\u0259rslikl\u0259rd\u0259ki b\u0259dii n\u00fcmun\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rbiy\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri\u201d, 2008 -ci ild\u0259 \u201cT\u0259rbiy\u0259 ruhun \u00f6z\u00fcl\u00fcd\u00fcr\u201d,\u00a0 2012-ci ild\u0259 \u201cPoeziya, s\u0259ni aparaca\u011fam\u201d 2018-ci ild\u0259 \u201cS\u0259ssizliyin s\u0259si\u201d adl\u0131 kitablar\u0131n m\u00fc\u0259llifidir. M\u0259qal\u0259l\u0259ri yerli v\u0259 xarici m\u0259tbuatda d\u0259rc olunub. 42 elmi, 123 publisistik m\u0259qal\u0259nin m\u00fc\u0259llifidir. T\u00fcrkiy\u0259d\u0259, Rusiyada m\u0259qal\u0259l\u0259ri \u00e7ap olunub.<\/p>\n<p>\u201cQ\u0131z\u0131l Q\u0259l\u0259m\u201d v\u0259 \u201cD\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rinin qorunub saxlan\u0131lmas\u0131 v\u0259 t\u0259bli\u011fi sah\u0259sind\u0259 Heyd\u0259r \u018fliyev Fondunun prezidenti Mehriban xan\u0131m \u018fliyevan\u0131n rolu\u201d m\u00f6vzusundak\u0131 d\u00f6vri m\u0259tbuatdak\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015flar\u0131na g\u00f6r\u0259 Az\u0259rbaycan K\u00fctl\u0259vi \u0130nfarmasiyalar Vasit\u0259l\u0259rinin H\u0259mkarlar \u0130ttifaq\u0131n\u0131n \u201cAz\u0259rbaycan bayra\u011f\u0131\u201d m\u00fckafat\u0131na layiq g\u00f6r\u00fcl\u00fcb.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Yaz\u0131\u00e7\u0131lar Birliyinin \u00fczv\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n<p>Ail\u0259lidir, \u00fc\u00e7 u\u015fa\u011f\u0131 var.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan maarif\u00e7il\u0259rinin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda ana dilinin safl\u0131\u011f\u0131, bu dilin yad t\u0259sirl\u0259rd\u0259n qorunmas\u0131, ana dilli m\u0259kt\u0259bl\u0259rin yaranmas\u0131, ana dilinin t\u0259drisi kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin m\u00fch\u00fcm yer tutmas\u0131 izl\u0259nilm\u0259kd\u0259dir v\u0259 bu, tamamil\u0259 t\u0259bii hal idi. \u00c7\u00fcnki maarifp\u0259rv\u0259r ziyal\u0131lar c\u0259miyy\u0259tin inki\u015faf\u0131n\u0131 z\u0259ka kultunun q\u0259l\u0259b\u0259sind\u0259, y\u0259ni d\u00fcny\u0259vi elml\u0259rin insanlara \u00e7atd\u0131r\u0131lmas\u0131 yolu il\u0259 ictimai-milli t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn y\u00fcks\u0259ldilm\u0259sind\u0259 g\u00f6r\u00fcrd\u00fcl\u0259r. \u00d6m\u00fcrl\u0259rini do\u011fma xalq\u0131n\u0131n maarifl\u0259nm\u0259si i\u015fin\u0259, h\u0259mv\u0259t\u0259nl\u0259rin elmsizlikd\u0259n, c\u0259hal\u0259td\u0259n xilas\u0131na h\u0259sr ed\u0259n bu f\u0259dakar z\u0259ka sahibl\u0259ri q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bu fikird\u0259 idil\u0259r ki, d\u00fcny\u0259vi elml\u0259r xalqa do\u011fma ana dilind\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131lmadan, m\u0259hz bu yolla a\u011fl\u0131n q\u0259l\u0259b\u0259sin\u0259 nail olmadan c\u0259miyy\u0259ti t\u0259hkim\u00e7ilik buxovlar\u0131ndan, ictimai z\u00fclmd\u0259n, m\u0259n\u0259vi v\u0259 fiziki k\u00f6l\u0259likd\u0259n, c\u0259hal\u0259t zindan\u0131ndan xilas etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyildir.<\/p>\n<p>\u018flb\u0259tt\u0259, XX \u0259srin\u00a0 \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 ana dilinin safl\u0131\u011f\u0131 u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259nin \u00f6n\u00fcnd\u0259 mollan\u0259sr\u0259ddin\u00e7il\u0259r getmi\u015fl\u0259r. C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259 v\u0259 onun m\u00fcbariz m\u0259sl\u0259k dostlar\u0131 do\u011fma dili yad k\u0259lm\u0259l\u0259rl\u0259 korlayan q\u0259l\u0259m sahibl\u0259rini daim t\u0259nqid at\u0259\u015fin\u0259 tutmu\u015flar. Eyni m\u00fcbariz\u0259d\u0259 M.S.Ordubadi d\u0259 yeri g\u0259ldikc\u0259 \u00f6z s\u00f6z\u00fcn\u00fc demi\u015f, g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir ki, ana dilini bilm\u0259y\u0259n ziyal\u0131lar\u0131n xalq\u0131na xeyir verm\u0259si inan\u0131las\u0131 deyil. Maarifp\u0259rv\u0259r yaz\u0131\u00e7\u0131 ilk \u0259vv\u0259l ictimai diqq\u0259ti d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 ana dilinin t\u0259dris olunmamas\u0131\u00a0 fakt\u0131na y\u00f6n\u0259ltmi\u015f, g\u00f6st\u0259rm\u0259k ist\u0259mi\u015fdir ki, yeni n\u0259sil ziyal\u0131lar\u0131n do\u011fma dild\u0259 t\u0259hsil almamalar\u0131 prinsipc\u0259 rusla\u015fd\u0131rma siyas\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu m\u0259nada \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d jurnal\u0131n\u0131n 27 oktyabr 1906-c\u0131 il tarixli say\u0131nda \u00e7ap olunmu\u015f \u201cMill\u0259tp\u0259rv\u0259r intelligent\u201d ba\u015fl\u0131ql\u0131 miniat\u00fcr felyeton ibr\u0259tamiz bir s\u0259hn\u0259nin canland\u0131r\u0131lmas\u0131 il\u0259 maraq do\u011furur. Felyetonda \u00f6z\u00fcn\u00fc xalq\u0131na ba\u011fl\u0131 bir ziyal\u0131 kimi tan\u0131dan \u015f\u0259xsin ana dilind\u0259 t\u0259hsild\u0259n k\u0259narda qalmas\u0131 t\u0259svir olunsa da, yaz\u0131\u00e7\u0131 bu v\u0259ziyy\u0259tin k\u00fctl\u0259vil\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xaraq yaz\u0131r: \u201cQira\u0259txanada oturmu\u015fdum, onda g\u00f6rd\u00fcm, po\u00e7tdan q\u0259zetl\u0259ri g\u0259tirdil\u0259r. H\u0259r \u00e7inovnik, h\u0259r r\u0259iyy\u0259t bir ruz q\u0259zeti g\u00f6t\u00fcr\u00fcb oxuma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. Bizim yan\u0131m\u0131zda bir abrazovann\u0131 m\u00fcs\u0259lman cavan\u0131 il\u0259 bir Tamara adl\u0131 m\u0259hbus q\u0131z oturmu\u015fdu. Haman qeyr\u0259tm\u0259nd m\u00fcs\u0259lman cavana dedim: A\u011fazad\u0259, siz n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259zet oxumursunuz? Buyurdu, rus q\u0259zetl\u0259rind\u0259n bo\u015f yoxdur. Dedim, eyib deyil, g\u00f6t\u00fcr \u201c\u0130r\u015fad\u201d, \u201cV\u0259qt\u201d, \u201cV\u0259t\u0259n xadimi\u201d v\u0259 qeyri&#8230; q\u0259zetl\u0259rd\u0259n oxu! Buyurdu, bu q\u0259zetl\u0259ri m\u0259n \u00e7\u00fcr\u00fck q\u0259piy\u0259 almaram. Dedim, n\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn? Bu s\u00f6z\u0259 g\u00fcld\u00fc v\u0259 dedi: &#8211; Ay H\u0259rd\u0259mx\u0259yal! S\u0259n nec\u0259 fitbaz adamsan. Bax, \u0259vv\u0259l budur ki, m\u00fcs\u0259lman q\u0259zeti oxuyan adam\u0131 ruslar dost tutmurlar.\u00a0 \u0130kinci, m\u00fcs\u0259lman q\u0259zetl\u0259ri he\u00e7 bir \u015fey yazm\u0131rlar: hey yaz\u0131rlar, m\u00fcs\u0259lman bel\u0259 g\u0259ldi, t\u0259r\u0259qqi el\u0259 getdi. Do\u011frusu, adam\u0131n z\u0259hl\u0259si gedir!..<\/p>\n<p>M\u0259n bir q\u0259d\u0259r fikir el\u0259dim, sonra \u0259yildim cavana t\u0259r\u0259f v\u0259 qula\u011f\u0131na dedim: &#8211; M\u0259n \u00f6l\u00fcm, lotuyana de g\u00f6r\u00fcm, niy\u0259 m\u00fcs\u0259lman q\u0259zeti oxumursan? Cavan m\u0259n\u0259 t\u0259r\u0259f \u00e7\u00f6n\u00fcb qula\u011f\u0131ma yava\u015fcxa p\u0131\u00e7\u0131ldad\u0131: &#8211; S\u0259n \u00f6l\u0259s\u0259n, m\u00fcs\u0259lmanca savad\u0131m yoxdur.\u201d (1, s. 255)<\/p>\n<p>M.S.Ordubadinin \u201cAna dili\u201d adl\u0131 balaca felyetonunda (\u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d, 27 yanvar 1907, \u2116 4) \u00fc\u00e7 sur\u0259t q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nm\u0131d\u0131r. Bunlardan biri universitet t\u0259hsilini ba\u015fa vuraraq v\u0259t\u0259nin\u0259 qay\u0131dan g\u0259nc, dig\u0259ri \u015f\u0259h\u0259rin qazisi Axund Molla S\u0259bz\u0259li, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc is\u0259 Anad\u0131r. Axund Molla S\u0259bz\u0259li il\u0259 universitet t\u0259hsili alaraq v\u0259t\u0259nin\u0259 d\u00f6nm\u00fc\u015f g\u0259ncin g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc \u0259sl faci\u0259dir. \u00c7\u00fcnki axundun nitqi \u0259r\u0259b v\u0259 fars s\u00f6zl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t oldu\u011fu kimi, g\u0259ncin d\u0259 istifad\u0259 etdiyi k\u0259lm\u0259l\u0259r rus dilin\u0259 m\u0259xsusdur. Bel\u0259likl\u0259, bir xalq\u0131n iki \u00f6vlad\u0131 qeyri-milli m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 t\u0259hsil ald\u0131qlar\u0131ndan bir-birl\u0259rini ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259kd\u0259 acizdirl\u0259r. Daha do\u011frusu, axundun i\u015fl\u0259tdiyi c\u00fcml\u0259 \u201c\u0259hval\u201d, \u201c\u015f\u0259rif\u201d, \u201c\u0259nasir\u201d, \u201cl\u0259tif\u201d, \u201c\u0259x\u0259vizad\u0259\u201d, \u201cm\u00fcdd\u0259t\u201d, \u201cm\u00fcnt\u0259zir\u201d, \u201cv\u00fccud\u201d, \u201czicud\u201d, \u201cm\u00fc\u015ftaq\u201d, \u201cdidar\u201d, \u201cm\u0259cazi\u201d, \u201cm\u00fcbar\u0259k\u201d s\u00f6zl\u0259rind\u0259n d\u00fcz\u0259lmi\u015fdir. Bu s\u00f6zl\u0259rin m\u0259nas\u0131n\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259y\u0259n universitet m\u0259zunu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn sonundan bel\u0259 b\u0259hs edir: \u201cM\u0259n bir \u015fey ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259yib dedim: Da.<\/p>\n<p>C\u0259nab qazi bir q\u0259d\u0259r baxd\u0131 m\u0259nim \u00fcz\u00fcm\u0259 v\u0259 gen\u0259 ba\u015flad\u0131: \u018fx\u0259vizad\u0259, t\u0259hsili-f\u00fcnununuzu \u0259ncama yetiribsiniz, ya d\u00fcbar\u0259 t\u0259kmili-n\u00f6qsan \u00fc\u00e7\u00fcn dar\u00fclelm\u0259 \u00f6vd\u0259t etm\u0259lisiniz?<\/p>\n<p>M\u0259n gen\u0259 bir \u015fey ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259yib dedim ki, c\u0259nab axund, yax\u015f\u0131 panimat el\u0259mir\u0259m ki, n\u0259 \u0259rz edirsiniz.<\/p>\n<p>Axund soru\u015fdu: nec\u0259?<\/p>\n<p>M\u0259n dedim: \u00e7to?\u201d (1,\u00a0 s.355)<\/p>\n<p>Faci\u0259nin daha k\u0259d\u0259rli m\u0259qam\u0131 ondan ibar\u0259tdir ki, bir-birl\u0259rini ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259d\u0259n ayr\u0131lmalar\u0131 n\u0259 Axund Molla S\u0259bz\u0259lini, n\u0259 d\u0259 universitet m\u0259zununu narahat etmir. \u018fksin\u0259, onlar \u00f6zl\u0259rinin elmli olduqlar\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259m\u0259kd\u0259n \u00f6tr\u00fc nitql\u0259rin\u0259 yen\u0259 d\u0259 al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r \u0259lav\u0259 etm\u0259y\u0259 haz\u0131rd\u0131rlar. Bu v\u0259ziyy\u0259tin qeyri-normall\u0131\u011f\u0131 t\u0259hsil g\u00f6rm\u0259y\u0259n anan\u0131 daha \u00e7ox d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcr. Ana narahatd\u0131r ki, do\u011fma dil bu q\u0259d\u0259r unudulmu\u015f, yaddan \u00e7\u0131xar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Budur, axun il\u0259 rus t\u0259hsili alm\u0131\u015f g\u0259nc aras\u0131ndak\u0131 dan\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n sonu: \u201cS\u00f6hb\u0259timiz el\u0259 bu c\u00fcr qurtard\u0131 v\u0259 axund ba\u015fmaqlar\u0131n\u0131 geyib \u00e7\u0131x\u0131b getdi. Anam girdi i\u00e7\u0259ri v\u0259 m\u0259n\u0259 dedi: &#8211; Balam, mollaynan n\u0259 dil dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131n\u0131z ki, m\u0259n he\u00e7 ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259dim?<\/p>\n<p>Dedim: &#8211; Ana, mollaynan biz ana dili dan\u0131\u015f\u0131rd\u0131q. Anam ba\u015f\u0131n\u0131 sald\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 v\u0259 bir q\u0259d\u0259r fikr\u0259 gedib dedi: \u201cYaz\u0131q ana dili\u201d. (1, s. 355 )<\/p>\n<p>M.S.Ordubadi bu fikird\u0259 olmu\u015fdur ki, h\u0259r bir xalq \u00f6z do\u011fma dilin\u0259 sonsuz m\u0259h\u0259bb\u0259t b\u0259sl\u0259m\u0259li, bunun \u00fc\u00e7\u00fcn yeni n\u0259sill\u0259rd\u0259 ana dilin\u0259 sevgi hissi a\u015f\u0131lanmal\u0131d\u0131r. Bu ideya \u0259dibin bir \u00e7ox \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n \u201c\u0130ki \u00e7ocu\u011fun Avropaya s\u0259yah\u0259ti\u201d s\u0259yah\u0259tnam\u0259-povestind\u0259 ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Daha do\u011frusu, m\u00fc\u0259llif alman xalq\u0131ndan b\u0259hs ed\u0259rk\u0259n almanlar\u0131n \u00f6z do\u011fma dill\u0259rin\u0259 sonsuz sevgisind\u0259n d\u0259 ayr\u0131ca s\u00f6z a\u00e7m\u0131\u015fd\u0131r. Yaz\u0131\u00e7\u0131 \u00f6z oxucusuna bel\u0259 bir ideya t\u0259lqin etmi\u015fdir ki, insan\u0131n \u0259n \u00fcst\u00fcn m\u0259n\u0259vi keyfiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 do\u011fma dil\u0259 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. \u018flb\u0259tt\u0259 ki, do\u011fma dil\u0259 sevgi \u00f6zg\u0259 dill\u0259r\u0259 nifr\u0259t dem\u0259k deyildir.\u00a0 Avropan\u0131n \u0259n m\u0259d\u0259ni xalqlar\u0131ndan say\u0131lan\u00a0 almanlar ba\u015fqa xalqlara m\u0259xsus m\u0259\u015fhur \u0259s\u0259rl\u0259ri alman dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 ertm\u0259kl\u0259\u00a0 \u00f6z d\u00fcnyabax\u0131\u015flar\u0131n\u0131 z\u0259nginl\u0259\u015fdirm\u0259kd\u0259dirl\u0259r. Lakin bu, onlar\u0131n ana dilin\u0259 sevgisin\u0259 z\u0259rr\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259rmir. \u018fslind\u0259 M.S.Ordubadi \u201c\u0130ki \u00e7ocu\u011fun Avropaya s\u0259yah\u0259ti\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 almanlar\u0131n do\u011fma dill\u0259rin\u0259 m\u0259h\u0259bb\u0259tini q\u0259l\u0259m\u0259 almaqla \u00f6z h\u0259mv\u0259t\u0259nl\u0259rinin d\u0259 eyni hissl\u0259rl\u0259 ya\u015famalar\u0131n\u0131 arzulam\u0131\u015fd\u0131r: \u201cYevropal\u0131lar\u0131n, x\u00fcsus\u0259n almanlar\u0131n b\u00f6y\u00fck bir diqq\u0259tini m\u00f6vcib olacaq yerl\u0259ri, m\u0259\u015f\u011ful olacaq m\u00f6vqel\u0259ri varsa, o da mehmanxanalard\u0131r. Almanlar\u0131n milli qeyr\u0259t t\u0259r\u0259fdar\u0131 v\u0259 v\u0259t\u0259ndust\u00a0 (v\u0259t\u0259np\u0259rv\u0259r) olmalar\u0131 buradan qiyas edilsin ki, almanlar\u0131n \u00f6z lisanlar\u0131ndan ba\u015fqa sair dil il\u0259 dan\u0131\u015fma\u011fa \u0259sla r\u0259\u011fb\u0259tl\u0259ri yoxdur&#8230;<\/p>\n<p>\u201cBerlin c\u0259miyy\u0259ti\u201d ayr\u0131 bir hey\u0259t milli dill\u0259rinin \u0259d\u0259bi t\u0259r\u0259qqisin\u0259 (inki\u015faf\u0131na) xidm\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm bir v\u0259zif\u0259 il\u0259 m\u00fcv\u0259zz\u0259r olurlar.\u201d (2, s. 280-288)<\/p>\n<p>M.S.Ordubadinin fikrinc\u0259, Avropa xalqlar\u0131 h\u0259m d\u0259 ona g\u00f6r\u0259 h\u00f6rm\u0259t\u0259 layiqdirl\u0259r ki, do\u011fma ana dill\u0259rin\u0259 h\u0259dsiz sevgi b\u0259sl\u0259m\u0259kd\u0259dirl\u0259r. Yaz\u0131\u00e7\u0131\u00a0 \u201c\u0130ki \u00e7ocu\u011fun Avropaya s\u0259yah\u0259ti\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 frans\u0131zlar\u0131n \u00f6z ana dill\u0259rin\u0259 x\u00fcsusi h\u0259ssasl\u0131qla yana\u015fmalar\u0131n\u0131 ehtiramla q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015fd\u0131r. Bu s\u0259yah\u0259tnam\u0259-povest il\u0259 m\u00fc\u0259llif sanki \u00fcz\u00fcn\u00fc ana dilin\u0259 bigan\u0259 m\u00fcnasib\u0259t b\u0259sl\u0259y\u0259n h\u0259mv\u0259t\u0259nl\u0259rin\u0259 tutmu\u015f, onlar\u0131 frans\u0131zlardan ibr\u0259t alma\u011fa s\u0259sl\u0259mi\u015fdir: \u201cM\u00fcxt\u0259s\u0259r, s\u00f6yl\u0259nm\u0259lidir ki, bug\u00fcnk\u00fc g\u00fcnd\u0259 bir dil, bir kitab yoxdur ki, Parijd\u0259 u\u015faqlara t\u0259lim v\u0259 t\u0259dris edilm\u0259sin. Be\u015f qit\u0259nin \u015f\u0259h\u0259rl\u0259ri deyil, 6-7 evli k\u0259ndind\u0259 d\u0259 bir nafe (laz\u0131ml\u0131) kitab yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131rsa da, frans\u0131zlar onu \u0259ld\u0259 etm\u0259kd\u0259, t\u0259rc\u00fcm\u0259 edib \u00f6vladlar\u0131na verm\u0259kd\u0259dirl\u0259r&#8230;<\/p>\n<p>Fransa camaat\u0131 dill\u0259rin\u0259 el\u0259 asanl\u0131q vermi\u015fl\u0259r ki, h\u0259r yer\u0259 gedils\u0259 orada fir\u0259ng dili s\u00f6yl\u0259m\u0259kd\u0259 bir \u00e7ox adamlar g\u00f6rm\u0259k olar.\u201d (2, s. 297-299)<\/p>\n<p>\u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d jurnal\u0131n\u0131n 27 oktyabr 1908-ci il tarixli 43-c\u00fc say\u0131nda getmi\u015f \u201c\u00c7ox laz\u0131md\u0131r\u201d felyetonunda m\u00fc\u0259llifi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u0259n \u0259sas m\u0259s\u0259l\u0259 bir \u00e7ox m\u0259tbuat orqanlar\u0131nda m\u00f6vhumat v\u0259 c\u0259hal\u0259tin daha da g\u00fccl\u0259nm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t ed\u0259n yaz\u0131lar\u0131n geni\u015f yer tutmas\u0131d\u0131r. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, M.S.Ordubadi din n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rinin \u00f6z m\u0259qal\u0259l\u0259rini \u0259r\u0259b dilind\u0259 yazmalar\u0131na da etiraz\u0131n\u0131 bildirmi\u015fdir. \u018fslind\u0259 XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 b\u0259zi q\u0259l\u0259m sahibl\u0259ri guya m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n birliyin\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, bu s\u0259b\u0259bd\u0259n din qarda\u015flar\u0131n\u0131n m\u0259hz \u0259r\u0259b dili vasit\u0259sil\u0259 birl\u0259\u015f\u0259c\u0259kl\u0259ri arzusu il\u0259 ya\u015fay\u0131rd\u0131lar. Bel\u0259likl\u0259, \u201c\u00c7ox laz\u0131md\u0131r\u201d felyetonu h\u0259m m\u00f6vhumat v\u0259 xurafat yayanlara, h\u0259m d\u0259 ana dilini \u0259r\u0259b-fars s\u00f6zl\u0259ri il\u0259 korlayanlara qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparan yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n n\u00f6vb\u0259ti etirazlar\u0131ndan biri olaraq q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. M.S.Ordubadi Rusiyada ya\u015fayan v\u0259 rusla\u015fd\u0131rma siyas\u0259ti n\u0259tic\u0259sind\u0259 bir-birl\u0259rini anlamayan t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n \u0259r\u0259b dili \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015f\u0259c\u0259kl\u0259ri ideyas\u0131 il\u0259 \u00f6zl\u0259rini v\u0259 xalq\u0131 aldadanlar\u0131 bel\u0259c\u0259 g\u00fcl\u00fc\u015f h\u0259d\u0259fin\u0259 \u00e7evirmi\u015fdir: \u201cM\u0259n h\u0259l\u0259lik bu qisim q\u0259l\u0259m sahibl\u0259rimiz\u0259 v\u0259 x\u00fcsus\u0259n Hafiz M\u0259h\u0259mm\u0259d\u0259min \u015eeyxzad\u0259 c\u0259nablar\u0131na bel\u0259 m\u0259sl\u0259h\u0259t g\u00f6r\u00fcr\u0259m ki, m\u0259scidd\u0259 s\u00f6yl\u0259dikl\u0259ri moiz\u0259ni \u0259g\u0259r \u00e7ap etdirm\u0259k ist\u0259s\u0259l\u0259r, gen\u0259 \u00e7ar\u0259sizlikd\u0259n haman \u201cM\u0259lumat\u201d m\u0259cmu\u0259sin\u0259 g\u00f6nd\u0259rsinl\u0259r v\u0259 he\u00e7 k\u0259s ehtiyat el\u0259m\u0259sin ki, b\u0259lk\u0259 Rusiya tatarlar\u0131 bizim dilimizi yax\u015f\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259dil\u0259r. \u00c7\u00fcnki \u015eeyxzad\u0259 c\u0259nablar\u0131n\u0131n v\u0259 b\u00fct\u00fcn Qafqaz yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n yazd\u0131qlar\u0131 \u0259r\u0259b dilind\u0259dir v\u0259 m\u0259lumdur ki, yer \u00fcz\u00fcnd\u0259 olan c\u0259mi m\u00fcs\u0259lmanlar \u0259r\u0259b dilin\u0259 a\u015fnad\u0131rlar.<\/p>\n<p>Do\u011frudan, m\u0259hz indi m\u0259n duyuram ki, bunlar niy\u0259 \u0259r\u0259bc\u0259 yaz\u0131rlar. Ondan \u00f6tr\u00fc yaz\u0131rlar ki, \u00fc\u00e7 y\u00fcz milyon m\u00fcs\u0259lman\u0131n ham\u0131s\u0131 oxusun v\u0259 burada ittihadi-m\u00fcslimin m\u00fclahiz\u0259si d\u0259 var, y\u0259ni \u201cdil birliyi\u201d. Do\u011frudan, n\u0259 \u201czal\u0131m\u201dd\u0131rlar. M\u0259n he\u00e7 bunu bilmirdim.<\/p>\n<p>H\u0259l\u0259 m\u0259tl\u0259bd\u0259n uzaq d\u00fc\u015fm\u00fcy\u0259k.<\/p>\n<p>B\u0259li, el\u0259 s\u00f6z\u00fcm buru ki, \u0259rz el\u0259dim.\u201d (3, s. 344)<\/p>\n<p>M.S.Ordubadi ana dilinin korlnmas\u0131na t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259n amill\u0259r haqq\u0131nda da d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f, bu q\u0259rara g\u0259lmi\u015fdir ki, m\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7ilik \u015f\u0259raitind\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar \u00e7or\u0259k pulu qazanmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 Rusiya\u00a0 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rin\u0259 \u00fcz tutur, orada m\u0259skunla\u015f\u0131rlar ki, bu da rusla\u015fd\u0131rma siyas\u0259tinin daha asanl\u0131qla h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sini \u015f\u0259rtl\u0259ndirir. D\u00fc\u015fd\u00fckl\u0259ri yeni m\u00fchitd\u0259 az\u0259rbaycanl\u0131lar m\u0259cbur\u0259n h\u0259tta m\u0259i\u015f\u0259t dilind\u0259 rus dilin\u0259 m\u0259xsus s\u00f6zl\u0259rd\u0259n art\u0131qlamas\u0131 il\u0259 istifad\u0259 edir, adlar\u0131n\u0131n, \u00f6vladlar\u0131n\u0131n rusla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na bil\u0259r\u0259kd\u0259n v\u0259 k\u00f6n\u00fcll\u00fck\u00fck \u0259sas\u0131nda g\u00f6z yumurlar. G\u00f6rk\u0259mli maarifp\u0259rv\u0259r \u201cVar\u201d r\u0259difli felyetonunda m\u0259hz Rusiya \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 ya\u015fayaraq az\u0259rbaycan\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 unudan, do\u011fma dil haqq\u0131nda fikirl\u0259\u015fm\u0259y\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131lar\u0131n tipik sur\u0259tini yaratm\u0131\u015fd\u0131r. \u201cBabayi-\u018fmir\u201d jurnal\u0131n\u0131n 3 iyun 1915-ci il tarixli 7-ci say\u0131nda \u00e7ap olunmu\u015f felyetonda az\u0259rbaycan\u00e7\u0131l\u0131qdan uzaqla\u015fm\u0131\u015f v\u0259t\u0259n \u00f6vlad\u0131n\u0131n h\u0259yat f\u0259ls\u0259f\u0259si bel\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r:<\/p>\n<p>Pul yoxsa\u00a0 n\u0259 q\u0259m, i\u015fv\u0259li Polyalar\u0131m\u0131z var,<\/p>\n<p>Seyr\u0259t yox is\u0259, seyri-tama\u015falar\u0131m\u0131z var&#8230;<\/p>\n<p>Ad\u0131 Ma\u015fadi, m\u0259zh\u0259bi islam, \u00f6z\u00fc \u015fi\u0259,<\/p>\n<p>Evlad\u0131 Simon, \u00f6vr\u0259ti-Lizalar\u0131m\u0131z var.<\/p>\n<p>B\u0259h-b\u0259h, n\u0259 g\u00f6z\u0259l din, n\u0259 g\u00f6z\u0259l m\u0259zh\u0259bi-ayin,<\/p>\n<p>H\u0259r q\u00f6vml\u0259 layiqc\u0259 m\u00fcdaralar\u0131m\u0131z var<\/p>\n<p>Bir yanda ikon tax\u00e7ada, bir s\u0259mtd\u0259 t\u0259sbeh,<\/p>\n<p>Bir evd\u0259 ikiyanl\u0131 m\u00fcs\u0259llalar\u0131m\u0131z var. ( 4, s. 234)<\/p>\n<p>M.S.Ordubadi bir qayda olaraq \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 xalq\u0131n taley\u00fckl\u00fc probleml\u0259rind\u0259n s\u00f6z a\u00e7m\u0131\u015f v\u0259 bu s\u0259b\u0259bd\u0259n onun \u0259s\u0259rl\u0259ri \u00e7ap olundu\u011fu andan \u0259d\u0259bi ictimaiyy\u0259tin diqq\u0259tini s\u0259f\u0259rb\u0259r etmi\u015fdir. Yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n bel\u0259 \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259n biri d\u0259 \u201cDil birliyi\u201d adl\u0131 felyetondur. Bu felyetonun \u0259d\u0259bi g\u0259ncliy\u0259 t\u0259sirini C\u0259f\u0259r Cabbarl\u0131 x\u00fcsusi s\u0259mimiyy\u0259tl\u0259 vur\u011fulam\u0131\u015fd\u0131r. Daha do\u011frusu, M.S.Ordubadinin\u00a0 \u201cC.Cabbarl\u0131\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259n oxuyuruq: \u201cM\u0259n 1914-c\u00fc ild\u0259n ba\u015flayaraq 18-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r Sarits\u0131n \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 s\u00fcrg\u00fcnd\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m zaman r\u0259ssam \u018fzimzad\u0259nin yazd\u0131\u011f\u0131 dostan\u0259 bir m\u0259ktubun vasit\u0259si il\u0259 g\u0259nc C\u0259f\u0259r il\u0259 tan\u0131\u015f oldum. O \u018fzimzad\u0259nin m\u0259ktubunun ha\u015fiy\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cM\u00f6ht\u0259r\u0259m S\u0259id! Bu g\u00fcn \u201cTuti\u201d m\u0259cmu\u0259si idar\u0259sin\u0259 getmi\u015fdim. Orada m\u00f6ht\u0259r\u0259m r\u0259ssam\u0131m\u0131z \u018fzimzad\u0259ni g\u00f6rd\u00fcm. O s\u0259n\u0259 m\u0259ktub yaz\u0131rd\u0131. M\u0259n d\u0259 ha\u015fiy\u0259sind\u0259 bir ne\u00e7\u0259 c\u00fcml\u0259 yazma\u011fa c\u0259sar\u0259t el\u0259dim. M\u0259n m\u0259cmu\u0259d\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131z felyetonlar\u0131 sev\u0259-sev\u0259 oxuyuram. X\u00fcsus\u0259n \u00f6z xalq\u0131na yuxar\u0131dan baxan ziyal\u0131lar\u0131n \u00fcst\u00fcn\u0259 g\u00fcl\u0259r\u0259k yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131nz:<\/p>\n<p>\u201c\u018flminn\u0259t\u00fclillah, bizim o\u011flan radikald\u0131r,<\/p>\n<p>Ba\u015fdan a\u015fa\u011f\u0131 fikridir, h\u0259r yan ideald\u0131r\u201d, \u2013<\/p>\n<p>m\u0259tl\u0259li felyetonunuz \u00e7ox xo\u015fuma g\u0259ldi.\u00a0 Sizin \u201c\u201d\u018fnd\u0259lisin son gnl\u0259ri\u201d s\u0259rl\u00f6vh\u0259li teatr \u0259s\u0259rinizi oxudu\u011fum zaman a\u011flam\u0131\u015fd\u0131m, \u00e7\u00fcnki m\u0259n \u00f6z\u00fcm d\u0259 bu temalar il\u0259 maraqlan\u0131ram.\u201d (5, s. 291-292)<\/p>\n<p>\u201cDil birliyi\u201d felyetonu ciddi bir s\u0259b\u0259b \u0259sas\u0131nda q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259 ondad\u0131r ki, XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 Rusiyada ya\u015fayan t\u00fcrk-m\u00fcs\u0259lman xalqlar\u0131n\u0131n ziyal\u0131lar\u0131 bu xalqlar \u00fc\u00e7\u00fcn ortaq \u0259d\u0259bi dilin yarad\u0131lmas\u0131 m\u0259qs\u0259dil\u0259 s\u0259yl\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015fl\u0259r. Ortaq \u0259d\u0259bi dil m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 ziyal\u0131lar aras\u0131nda k\u0259skin fikir ayr\u0131l\u0131qlar\u0131 olmu\u015f, bu yeni yarad\u0131lacaq \u0259d\u0259bi dild\u0259 t\u00fcrk xalqlar\u0131ndan hans\u0131na m\u0259xsus dilin a\u011f\u0131rl\u0131q t\u0259\u015fkil etm\u0259si d\u0259qiql\u0259\u015fdiril\u0259rk\u0259n s\u00f6z sahibl\u0259ri \u0259sas\u0259n subyektiv m\u00f6vqe n\u00fcmayi\u015f etdirmi\u015fl\u0259r. M\u00fczakir\u0259l\u0259r zaman\u0131 xalqdan uzaq d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f b\u0259zi oxumu\u015flar do\u011fma Az\u0259rbaycan dilini b\u0259y\u0259nm\u0259d\u0259n \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcn dig\u0259r dill\u0259rd\u0259 oldu\u011funu bildirmi\u015f, bir daha do\u011fma dild\u0259n, el\u0259c\u0259 d\u0259 xalq ruhundan uzaq d\u00fc\u015fd\u00fckl\u0259rini t\u0259sdiql\u0259mi\u015fl\u0259r. Bu t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 radikallar kimi tan\u0131nm\u0131\u015flar. \u201cAz\u0259rbaycan dilinin izahl\u0131 l\u00fc\u011f\u0259ti\u201dnd\u0259 \u015f\u0259xsin m\u00fc\u0259yy\u0259n partiyada t\u0259msil olunmas\u0131n\u0131 bildir\u0259n\u00a0 \u201cradikal\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259nas\u0131na bel\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirilmi\u015fdir: \u201cRadikal<sup>2 <\/sup>(lat. radicalis). 1. Radikallar partiyas\u0131n\u0131n (sol burjua siyasi partiyalardan biri) \u00fczv\u00fc, yaxud onun t\u0259r\u0259fdar\u0131 olan \u015f\u0259xs (bu partiyan\u0131n proqram\u0131nda burjua d\u00f6vl\u0259ti \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 v\u0259 onun m\u0259nafeyin\u0259 uy\u011fun olaraq demokratik islahatlar ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u00fcr).<\/p>\n<ol start=\"2\">\n<li>\u0130frat siyasi g\u00f6r\u00fc\u015fl\u0259r, q\u0259ti h\u0259r\u0259k\u0259t v\u0259 t\u0259dbirl\u0259r t\u0259r\u0259fdar\u0131.\u201d (6, s. 525)<\/li>\n<\/ol>\n<p>Az\u0259rbaycan radikallar\u0131n\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck n\u00f6qsan\u0131 dil problemin\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rind\u0259 olmu\u015f, bu is\u0259 qabaqc\u0131l d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc ziyal\u0131lar\u0131n haql\u0131 t\u0259nqidi il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nmi\u015fdir. M.S.Ordubadi d\u0259 \u201cDil birliyi\u201d felyetonunda do\u011fma dili a\u015fa\u011f\u0131layan, ana dilind\u0259 dan\u0131\u015fma\u011f\u0131 \u00f6zl\u0259rin\u0259 ar bil\u0259n, dig\u0259r dill\u0259rl\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin kobud olmas\u0131n\u0131 bildir\u0259n, bu dilin elmi v\u0259 \u0259d\u0259bi \u0259s\u0259rl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn yaramad\u0131\u011f\u0131 fikrin\u0259 t\u0259r\u0259fdar \u00e7\u0131xanlar\u0131n g\u00fcl\u00fcnc sur\u0259tini yaratm\u0131\u015fd\u0131r:<\/p>\n<p>N\u00f6qsan\u0131n\u0131 haz\u0131rk\u0131 dilin qand\u0131 c\u0259ma\u0259t,<\/p>\n<p>D\u0259rk etdil\u0259, yox t\u00fcrk lisan\u0131nda f\u0259sah\u0259t,<\/p>\n<p>Arif d\u0259 bilir, yoxdu bizim dild\u0259 l\u0259yaq\u0259t,<\/p>\n<p>Dama harada olsa, dil ol s\u0259mt\u0259 miyald\u0131r,<\/p>\n<p>\u018flminn\u0259t\u00fclillah, bizim o\u011flan radikald\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u018fn do\u011frusu, bir\u00f6vn\u0259qi-m\u0259nad\u0131 bizim dil,<\/p>\n<p>Yox z\u0259rr\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259ti, r\u00fcsvad\u0131 bizim dil,<\/p>\n<p>Qanmaz onu kims\u0259, m\u00fc\u0259mmad\u0131 bizim dil,<\/p>\n<p>Mill\u0259td\u0259 lisan m\u0259s\u0259l\u0259si bo\u015fca x\u0259yald\u0131r,<\/p>\n<p>\u018flminn\u0259t\u00fclillah, bizim o\u011flan radikald\u0131r. ( 7, s. 245)<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 maarif\u00e7ilik h\u0259r\u0259kat\u0131na ba\u011fl\u0131 olan M.S.Ordubadi inqilabdan sonra da dil probleminin h\u0259llini vacib saym\u0131\u015f, \u201cDil b\u0259las\u0131\u201d m\u0259qal\u0259si il\u0259 Az\u0259rbaycan dilin\u0259 dair o zaman m\u0259tbuatda, el\u0259c\u0259 d\u0259 t\u00fcrkoloji qurultayda apar\u0131lan m\u00fczakir\u0259l\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259tini bildirmi\u015fdir. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fck ki,\u00a0 \u201cDil b\u0259las\u0131\u201d m\u0259qal\u0259si\u00a0 m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259nada h\u0259m d\u0259 \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d jurnal\u0131n\u0131\u00a0 qorumaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Qulam M\u0259mm\u0259dlinin \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d salnam\u0259sind\u0259n oxuyuruq: \u201c5 mart (1926-c\u0131 il \u2013 R.\u018f.). \u201cYeni yol\u201d q\u0259zeti t\u00fcrkoloji qurultay\u0131n\u0131n ax\u015fam iclas\u0131nda \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259n H.Terequlovun \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131ndan misal g\u0259tirib yaz\u0131r: \u201c&#8230;Bak\u0131da \u00e7\u0131xan \u201cKommunist\u201d q\u0259zeti il\u0259 \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d jurnal\u0131n\u0131 al\u0131n. Bunlar xalq ziyal\u0131lar\u0131na eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 anla\u015f\u0131lm\u0131r. Az\u0259rbaycan i\u015f\u00e7i-k\u0259ndli k\u00fctl\u0259sin\u0259 \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201d \u201cKommunist\u201dd\u0259n daha yax\u015f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131r.\u201d (8, s. 437)<\/p>\n<p>Bol\u015fevizmin i\u00e7 \u00fcz\u00fcn\u0259 daha yax\u0131ndan b\u0259l\u0259d olan M.S.Ordubadi \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201dl\u0259 \u201cKommunist\u201din m\u00fcqayis\u0259sind\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcn birinciy\u0259 verilm\u0259sinin n\u0259 kimi f\u0259sadlarla n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259c\u0259yini d\u0259 bilm\u0259mi\u015f deyildi. Bu c\u0259h\u0259ti n\u0259z\u0259r\u0259 alan yaz\u0131\u00e7\u0131 \u201cDil b\u0259las\u0131\u201d m\u0259qal\u0259sini \u00e7ap etdirm\u0259kl\u0259, dem\u0259k olar ki, qar\u015f\u0131durman\u0131 bir q\u0259d\u0259r s\u0259ngitm\u0259k ist\u0259mi\u015fdir. Bununla bel\u0259, kommunist\u00e7il\u0259r \u201cMolla N\u0259sr\u0259ddin\u201di m\u0259hv etm\u0259k istiqam\u0259tind\u0259 art\u0131q sistemli i\u015f\u0259 balam\u0131\u015flar. M\u0259s\u0259l\u0259n, t\u0259xmin\u0259n bir il sonra Az\u0259rbaycan M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259si \u00fczvl\u00fcy\u00fcn\u0259 namiz\u0259d se\u00e7il\u0259n Mirz\u0259 C\u0259lilin ad\u0131 v\u0259 soyad\u0131 \u201cKommunist\u201d q\u0259zetinin 27 mart 1927-ci il tarixli say\u0131nda \u201cC\u0259lil M\u0259mm\u0259dzad\u0259\u201d kimi yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.\u00a0 Yaxud eyni m\u0259tbuat orqan\u0131n\u0131n 23 noyabr 1927-ci il tarixli say\u0131nda M\u0259mm\u0259d Z\u0259ki adl\u0131 m\u00fc\u0259llif \u201c\u018fd\u0259biyyat d\u0259rsl\u0259ri\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259 \u201cQuzu\u201d hekay\u0259sinin dil bax\u0131m\u0131ndan b\u0259rbad \u015f\u0259kild\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131\u00a0 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir\u00a0 v\u0259 s.<\/p>\n<p>\u201cYeni yol\u201d q\u0259zetinin 11 mart 1926-c\u0131 il tarixli 60-c\u0131 say\u0131nda d\u0259rc olunmu\u015f \u201cDil b\u0259las\u0131\u201d m\u0259qal\u0259si prinsipc\u0259 t\u0259nqidd\u0259n ibar\u0259tdir. M\u0259qal\u0259nin \u0259vv\u0259lind\u0259 g\u00f6st\u0259rilir ki, m\u00fc\u0259llif Az\u0259rbaycan dilinin inki\u015faf\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u00f6lk\u0259d\u0259 bir o q\u0259d\u0259r d\u0259 ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259rin olmamas\u0131ndan narahatd\u0131r. Bel\u0259likl\u0259, yaz\u0131\u00e7\u0131 bu sah\u0259d\u0259ki m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tsizlikl\u0259rin s\u0259b\u0259bini axtar\u0131r, Az\u0259rbaycanda dil m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rini nizama salacaq t\u0259\u015fkilat\u0131n yoxlu\u011funu qeyd ed\u0259r\u0259k yaz\u0131r: \u201cM\u0259tbuat v\u0259 yaz\u0131lar\u0131m\u0131zda m\u00f6vcud olan b\u0259la yeni deyildir. Bu kimi bir \u00e7\u0259tinlik \u00e7oxdan b\u0259ri hiss edils\u0259 d\u0259, onun r\u0259f olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259ti q\u0259d\u0259m at\u0131lmam\u0131\u015fd\u0131r. Bu q\u0259d\u0259m be\u015f ild\u0259n b\u0259ri Az\u0259rbaycanda at\u0131lm\u0131\u015f, dilimizd\u0259ki \u00e7\u0259tinlikl\u0259ri l\u0259\u011fv etm\u0259k i\u015fl\u0259rin\u0259 ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015f is\u0259 d\u0259 bu yolda qazan\u0131lan m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259t ba\u015fqa c\u0259bh\u0259l\u0259rd\u0259ki m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tl\u0259r\u0259 nisb\u0259t\u0259n o q\u0259d\u0259r d\u0259 g\u00f6z\u0259 \u00e7arpacaq deyildir. Bu m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259tsizliyin ba\u015fl\u0131ca s\u0259b\u0259bi dil m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259ki i\u015fl\u0259rin t\u0259\u015fkilats\u0131zl\u0131\u011f\u0131d\u0131r.\u201d (5, s. 334)<\/p>\n<p>Do\u011frudur, m\u0259qal\u0259d\u0259 m\u00fc\u0259llif vur\u011fulay\u0131r ki, Az\u0259rbaycanda dilin safl\u0131\u011f\u0131 u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 \u0259sas\u0259n m\u0259tbuat vasit\u0259sil\u0259 apar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. Lakin M.S.Ordubadinin fikrinc\u0259, bu sah\u0259d\u0259 m\u0259tbuat\u0131n istinad ed\u0259c\u0259yi vahid prinsipl\u0259r olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn m\u0259suliyy\u0259ti q\u0259zetl\u0259rin \u00fcst\u00fcn\u0259 atmaq do\u011fru deyil. Yaz\u0131\u00e7\u0131 q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bildirir ki, dil m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olacaq elmi t\u0259\u015fkilat yarad\u0131lmal\u0131, h\u0259min t\u0259\u015fkilat\u0131n \u00e7\u0131xard\u0131\u011f\u0131 q\u0259rarlara h\u0259r bir m\u0259tbu orqan, el\u0259c\u0259 d\u0259 h\u0259r bir q\u0259l\u0259m sahibi \u0259m\u0259l etm\u0259lidir.<\/p>\n<p>Maraql\u0131d\u0131r ki, M.S.Ordubadi dil m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259, b\u0259lk\u0259 d\u0259, m\u0259tbu orqanlar\u0131\u00a0 m\u0259suliyy\u0259td\u0259n uzaqla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn c\u0259miyy\u0259td\u0259 cavads\u0131zl\u0131\u011f\u0131n aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 problemini, y\u0259ni savadl\u0131 oxucu problemini d\u0259 g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirmi\u015fdir. Bu fikrin t\u0259sdiqi \u00fc\u00e7\u00fcn\u00a0 \u201cDil b\u0259las\u0131\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259n a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 c\u00fcml\u0259l\u0259r\u0259 diqq\u0259t yetirm\u0259k kifay\u0259tdir: \u201cHaz\u0131rda h\u0259r k\u0259s q\u0259zet\u0259nin dilinin \u00e7\u0259tinliyind\u0259nn \u015fikay\u0259t edir. Buras\u0131 do\u011frudur. Q\u0259zet\u0259l\u0259rin dilind\u0259 \u00e7\u0259tinlik yox deyildir. Lakin bir d\u0259f\u0259 oras\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259lidir ki, bu \u00e7\u0259tinliyin ikinci t\u0259r\u0259fi d\u0259 vard\u0131r. O da q\u0259zet\u0259 oxucular\u0131ndan bir \u00e7oxunun savads\u0131zl\u0131\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Bizc\u0259, bu son a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131, bu son q\u00fcsuru da q\u0259zet\u0259 v\u0259 m\u0259tbuat\u0131n \u00fcz\u0259rin\u0259 qoymaq do\u011fru deyildir. Zira bizim asanl\u0131q v\u00fccuda g\u0259tirm\u0259k t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fcm\u00fcz m\u00fct\u0259qabil bir sur\u0259td\u0259 ir\u0259lil\u0259m\u0259lidir. N\u0259 q\u0259d\u0259r q\u0259zetl\u0259rin dili y\u00fcng\u00fcll\u0259\u015fdirilir, bir\u00a0 o q\u0259d\u0259r d\u0259 q\u0259zet\u0259 oxucular\u0131n\u0131n savadlanmas\u0131 i\u015fl\u0259ri ir\u0259li apar\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u018fksin\u0259 olaraq, q\u0259zet\u0259ni xalq dan\u0131\u015fan dild\u0259n d\u0259 xaric\u0259 \u00e7\u0131xarmaq, onun t\u0259rbiy\u0259verici xasiyy\u0259tini itirm\u0259k dem\u0259kdir. Bununla b\u0259rab\u0259r, q\u0259zet\u0259 idar\u0259l\u0259ri dili y\u00fcng\u00fcll\u0259\u015fdirm\u0259k i\u015fl\u0259rind\u0259n boyun qa\u00e7\u0131rm\u0131rlar.\u201d (5, s. 334)<\/p>\n<p>\u201cDil b\u0259las\u0131\u201d m\u0259qal\u0259si dem\u0259y\u0259 \u0259sas verir ki, art\u0131q 1926-c\u0131 ild\u0259 M.S.Ordubadinin dill\u0259 ba\u011fl\u0131 konkret konsepsiyas\u0131 olmu\u015fdur. B\u00fct\u00fcn \u00f6mr\u00fc boyu ana dilinin safl\u0131\u011f\u0131 haqq\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259n yaz\u0131\u00e7\u0131 art\u0131q m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 orijinal \u0259s\u0259r yazanlar\u0131n azald\u0131\u011f\u0131n\u0131, daha \u00e7ox t\u0259rc\u00fcm\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131na \u00fcst\u00fcnl\u00fck verildiyini d\u0259 xat\u0131rlatm\u0131\u015f, t\u0259klif etmi\u015fdir ki, m\u0259tbuatda dil x\u0259talar\u0131n\u0131 aradan qald\u0131rmaqdan \u00f6tr\u00fc l\u00fc\u011f\u0259tl\u0259r haz\u0131rlanmal\u0131, dil da\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 vahid qaydalara \u0259m\u0259l etm\u0259lidirl\u0259r. Bu m\u0259qamda yaz\u0131\u00e7\u0131 haz\u0131rda q\u0259l\u0259m sahibl\u0259rinin faydaland\u0131\u011f\u0131 \u015e\u0259ms\u0259ddin Sami l\u00fc\u011f\u0259tinin q\u00fcsurlar\u0131ndan da s\u00f6z a\u00e7m\u0131\u015f, bu l\u00fc\u011f\u0259td\u0259n istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilin\u0259 g\u0259tiril\u0259c\u0259k n\u00f6qsanlar\u0131n n\u0259z\u0259r n\u00f6qt\u0259sin\u0259 \u00e7\u0259kilm\u0259sini d\u0259 g\u0259r\u0259kli saym\u0131\u015fd\u0131r: \u201cQ\u0259zet\u0259 i\u015f\u00e7il\u0259ri, kitab m\u00fct\u0259rciml\u0259ri h\u0259r bir k\u0259lm\u0259nin m\u0259nas\u0131n\u0131 tapmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bir qamusa m\u00f6htacd\u0131r. \u018fcaba, dil \u00e7\u0259tinliyi \u00fcz\u0259rind\u0259 q\u0259zet\u0259 v\u0259 m\u0259tbuatdan \u015fikay\u0259td\u0259 bulunanlar yeni d\u00fcz\u0259lmi\u015f bir qamusun yerini g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259rl\u0259rmi? \u015e\u00fcbh\u0259siz, bunu g\u00f6st\u0259r\u0259n olmaz. Zira onu indiy\u0259 q\u0259d\u0259r d\u00fcz\u0259ld\u0259n olmam\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 q\u0259zet\u0259 i\u015f\u00e7il\u0259ri \u015e\u0259ms\u0259ddin Sami b\u0259yin qamusuna m\u00fcraci\u0259t etm\u0259li olurlar. \u0130\u015f bel\u0259 olduqda \u015e\u0259ms\u0259ddin Sami qamusunun d\u00fcz\u0259ldiyi m\u00fchiti v\u0259 onun dilinin v\u0259ziyy\u0259tini n\u0259z\u0259r\u0259 almal\u0131d\u0131r. O kimi qamuslar bizim i\u00e7\u0259risind\u0259 bo\u011fuldu\u011fumuz \u0130stambul t\u00fcrk\u00fcs\u00fc, \u0130stambul \u0259d\u0259bi \u015fiv\u0259si h\u0259yat\u0131na uy\u011fun bir sur\u0259td\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>Q\u0259zet\u0259 i\u015f\u00e7il\u0259rimiz bir istilah\u0131 t\u00fcrkc\u0259y\u0259 \u00e7evirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259vv\u0259lc\u0259 \u015e\u0259ms\u0259ddin Sami b\u0259y\u0259 m\u00fcraci\u0259t edir, sonra \u015e\u0259ms\u0259ddin Sami b\u0259yd\u0259n ald\u0131\u011f\u0131 istilaha d\u0259xi xalq\u0131m\u0131z\u0131n anlayaca\u011f\u0131 qaydada bir qar\u015f\u0131l\u0131q tapmaq ist\u0259r. Bu hal bizd\u0259 daha da bir dil v\u0259 istilah qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 yaratmaqdad\u0131r.\u201d\u00a0 (5, s. 335)<\/p>\n<p>\u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, dil m\u0259s\u0259l\u0259si M.S.Ordubadini daim m\u0259\u015f\u011ful etmi\u015fdir. M\u0259s\u0259l\u0259 ondad\u0131r ki, XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r az\u0259rbaycan\u00e7\u0131 ziyal\u0131lar \u0259sas\u0259n ana dilimizin g\u0259r\u0259ksiz fars-\u0259r\u0259b s\u00f6zl\u0259rind\u0259n t\u0259mizl\u0259nm\u0259si u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 apar\u0131rd\u0131larsa, yeni y\u00fczild\u0259 v\u0259ziyy\u0259t bir q\u0259d\u0259r d\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259bl\u0259\u015fmi\u015fdi. Daha do\u011frusu, indi q\u0259 oxumu\u015flar \u00f6z nitql\u0259rind\u0259 rus dilin\u0259 m\u0259xsus s\u00f6zl\u0259ri i\u015fl\u0259tm\u0259kl\u0259 \u00f6y\u00fcn\u00fcrd\u00fcl\u0259r. H\u0259r iki halda z\u0259r\u0259r \u00e7\u0259k\u0259n Az\u0259rbaycan xalq\u0131 v\u0259 dili idi. O da var ki, XX \u0259srin 30-40-c\u0131 ill\u0259rind\u0259 art\u0131q elmi, yaxud b\u0259dii-publisistik \u0259s\u0259rl\u0259rimizd\u0259 rus dilind\u0259n al\u0131nma s\u00f6zl\u0259rin i\u015fl\u0259dilm\u0259sin\u0259 qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xmaq da bol\u015fevik t\u0259qibl\u0259ri il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259 bil\u0259rdi. Q\u00fcdr\u0259tli yaz\u0131\u00e7\u0131 ana dilinin safl\u0131\u011f\u0131 u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259sinin bir q\u0259d\u0259r ba\u015fqa istiqam\u0259td\u0259 aparm\u0131\u015f, b\u0259lk\u0259 d\u0259, diqq\u0259td\u0259n yay\u0131nmaq \u00fc\u00e7\u00fcn irih\u0259cmli \u0259s\u0259rl\u0259ri daxilind\u0259 yeri g\u0259ldikc\u0259 ana dili m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rind\u0259n s\u00f6z a\u00e7m\u0131\u015f, bu yolla da m\u00fcasiri oldu\u011fu \u015fair v\u0259 yaz\u0131\u015f\u0131lar\u0131 do\u011fma dil\u0259 h\u0259ssasl\u0131qla yana\u015fma\u011fa s\u0259sl\u0259mi\u015fdir. Budur, yaz\u0131\u00e7\u0131 \u201cQ\u0131l\u0131nc v\u0259 q\u0259l\u0259m\u201d \u0259s\u0259rind\u0259\u00a0 \u018fb\u00fcl-\u00dclan\u0131n v\u0259 Nizaminin dili il\u0259 deyir: \u201cH\u0259r bir xalq\u0131n ruhunun ifad\u0259ini ancaq onun \u00f6z dilind\u0259 verm\u0259k olar. Ata v\u0259 babalar\u0131m\u0131z: \u201c\u015eairl\u0259r \u00f6z xalq\u0131n\u0131n dilidir\u201d s\u00f6zl\u0259rini \u0259b\u0259s yer\u0259 dem\u0259mi\u015fl\u0259r. Xalq\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259n do\u011fulan \u015fairin h\u0259r bir \u015feiri \u00f6z xalq\u0131n\u0131n irad\u0259sini ifad\u0259 etm\u0259lidir. \u015eairin \u015feiri i\u015f\u0259risind\u0259 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 xalq\u0131n simas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259r\u0259n bir g\u00fczg\u00fc olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>&#8230;\u015eair h\u0259m \u015fairdir, h\u0259m d\u0259 \u00f6z xalq\u0131 dan\u0131\u015fan dilin m\u00fcdafi\u0259\u00e7isidir, dilin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 qoruyan \u0259sg\u0259rdir.\u201d (6, s. 29)<\/p>\n<p>M.S.Ordubadi q\u0259ti \u015f\u0259kild\u0259 bu fikird\u0259 olmu\u015fdur ki, ana dilinin safl\u0131\u011f\u0131 u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259d\u0259 b\u00fct\u00fcn q\u0259l\u0259m sahibl\u0259ri eyni m\u00f6vqed\u0259 dayanmal\u0131, h\u0259r bir \u015fair-yaz\u0131\u00e7\u0131 do\u011fma dilin safla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u015fin\u0259 \u00f6z t\u00f6hf\u0259sini verm\u0259lidir. Yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n q\u0259na\u0259tinc\u0259, dil daima inki\u015fafda olmal\u0131, lakin bu inki\u015faf do\u011fma dil\u0259 b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 g\u00f6rk\u0259mli \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin \u0259s\u0259rl\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015fdirilm\u0259lidir. M.S.Ordubadi d\u00f6vr\u00fcn yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131ndan sad\u0259c\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131q prosesl\u0259rinin qanunauy\u011funluqlar\u0131na deyil, h\u0259m d\u0259 dilin inki\u015faf qanunauy\u011funluqlar\u0131nda vaqif olma\u011f\u0131 t\u0259l\u0259b etmi\u015fdir. Bel\u0259likl\u0259, \u201c\u015eeirimiz haqq\u0131nda bir ne\u00e7\u0259 s\u00f6z\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259 (\u201c\u018fd\u0259biyyat q\u0259zeti\u201d, 23 fevral v\u0259 9 mart 1946-c\u0131 il) yaz\u0131\u00e7\u0131 Az\u0259rbaycan \u015fairl\u0259rini \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259r\u0259n dil h\u0259rcm\u0259rcliyin\u0259, \u0259s\u0259r m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin \u0259d\u0259bi dil normalar\u0131 il\u0259 hesabla\u015fmamalar\u0131na qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xm\u0131\u015f, g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir ki, h\u0259r bir yeni n\u0259sil yazar\u0131n \u00fcmd\u0259 v\u0259zif\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 do\u011fma dilin inki\u015faf\u0131 namin\u0259 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131d\u0131r: \u201cS\u0259n\u0259tkarlar\u0131m\u0131z \u0259dib v\u0259 \u015fairl\u0259rimiz bilm\u0259lidir ki, h\u0259r bir dil\u0259, \u00f6z tarixinin hans\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 olursa-olsun, \u201cikmal\u0259 varm\u0131\u015fd\u0131r\u201d dem\u0259k olmaz. Dil \u00fcmumi qayda \u00fczr\u0259 h\u0259m\u0259n dili dan\u0131\u015fan xalq\u0131n inki\u015faf\u0131 il\u0259 b\u0259rab\u0259r inki\u015faf edir. H\u0259yat\u0131m\u0131zda hakim olan inki\u015faf v\u0259 t\u0259r\u0259qqi qanunlar\u0131 dilimizin \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259 aras\u0131na al\u0131nmas\u0131na zidd oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn dil get-ged\u0259 z\u0259nginl\u0259\u015fm\u0259li v\u0259 b\u0259diil\u0259\u015fm\u0259lidir. T\u0259\u0259ss\u00fcf olsun ki, \u015fairl\u0259rimiz h\u0259yat\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015fqa sah\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00f6vcud olan t\u0259r\u0259qqi v\u0259 inki\u015faf\u0131n \u0259leyhin\u0259 olaraq \u015feir dilimiz\u0259 n\u0259z\u0259ri c\u0259lb ed\u0259 bil\u0259c\u0259k yeni z\u0259nginlikl\u0259r g\u0259tirm\u0259k i\u015find\u0259 az i\u015fl\u0259yirl\u0259r.\u201d (5, s. 346)<\/p>\n<p>M.S.Ordubadi dil m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 tamamil\u0259 kompleks yana\u015fm\u0131\u015f, bu n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lmi\u015fdir ki, dil probleminin h\u0259llind\u0259 xalq, ziyal\u0131 v\u0259 d\u00f6vl\u0259t eyni s\u0259viyy\u0259d\u0259 h\u0259mr\u0259y v\u0259 maraql\u0131 olmal\u0131d\u0131r. \u018flb\u0259tt\u0259, bu g\u00fcn \u00e7ox sevindirici hald\u0131r ki, M.S.Ordubadinin Az\u0259rbaycan dili haqq\u0131ndak\u0131 arzular\u0131 bu g\u00fcn Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda tamamil\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilmi\u015fdir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u018fd\u0259biyyat siyah\u0131s\u0131<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ol>\n<li>Molla N\u0259sr\u0259ddin 12 cildd\u0259. I cild Bak\u0131 : Elm.1988<\/li>\n<li>Ordubadi M.S. H\u0259yat\u0131m v\u0259 m\u00fchitim: Nax\u00e7\u0131van: \u201c\u018fc\u0259mi\u201d NPB 2012<\/li>\n<li>Molla N\u0259sr\u0259ddin 10 cildd\u0259. II cild Bak\u0131. Az\u0259rn\u0259\u015fr. 2002<\/li>\n<li>Mir C\u0259lal. Az\u0259rbaycanda \u0259d\u0259bi m\u0259kt\u0259bl\u0259r. Bak\u0131: Ziya Nurlan, 2004<\/li>\n<li>Ordubadi M.S. \u018fs\u0259rl\u0259ri 8 cildd\u0259 VII cild. Bak\u0131 Az\u0259rn\u0259\u015fr. 1967<\/li>\n<li>Az\u0259rbaycan dilinin izahl\u0131 l\u00fcg\u0259ti 4 cildd\u0259. IV cild Bak\u0131: Elm, 1987<\/li>\n<li>Mollan\u0259sr\u0259din\u00e7i \u015fairl\u0259r. Bak\u0131: Yaz\u0131\u00e7\u0131 1986<\/li>\n<li>M\u0259mm\u0259dli Q. \u0130mzalar.Bak\u0131: Az\u0259rn\u0259\u015fr 1977<\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ruh\u0259ngiz \u018fliyeva Nax\u00e7\u0131van \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 anadan olub. T\u0259hsilin bakalavr, magistatura, doktorantura pil\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259hsil al\u0131b.\u00a0 2003- c\u00fc ild\u0259\u00a0 \u201cH\u0259sr\u0259t \u00e7i\u00e7\u0259yi\u201d, 2005-ci ild\u0259 \u201cD\u0259rslikl\u0259rd\u0259ki b\u0259dii n\u00fcmun\u0259l\u0259rd\u0259 t\u0259rbiy\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri\u201d, 2008 -ci ild\u0259 \u201cT\u0259rbiy\u0259 ruhun \u00f6z\u00fcl\u00fcd\u00fcr\u201d,\u00a0 2012-ci ild\u0259 \u201cPoeziya, s\u0259ni aparaca\u011fam\u201d 2018-ci ild\u0259 \u201cS\u0259ssizliyin s\u0259si\u201d adl\u0131 kitablar\u0131n m\u00fc\u0259llifidir. M\u0259qal\u0259l\u0259ri yerli v\u0259 xarici m\u0259tbuatda d\u0259rc olunub. 42 elmi, 123 publisistik m\u0259qal\u0259nin [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":160,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/159"}],"collection":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/comments?post=159"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/159\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":161,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/159\/revisions\/161"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media\/160"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media?parent=159"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/categories?post=159"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/tags?post=159"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}