{"id":186,"date":"2020-08-26T12:01:23","date_gmt":"2020-08-26T08:01:23","guid":{"rendered":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/?p=186"},"modified":"2020-08-26T22:54:28","modified_gmt":"2020-08-26T18:54:28","slug":"az%c9%99rbaycan-dilinin-inkisafi-v%c9%99-qorunmasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/az%c9%99rbaycan-dilinin-inkisafi-v%c9%99-qorunmasi\/","title":{"rendered":"AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130N\u0130N \u0130NK\u0130\u015eAFI V\u018f QORUNMASI"},"content":{"rendered":"<p><strong><em>C\u0259f\u0259rova Ayg\u00fcn Ya\u015far q\u0131z\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n<p>1983- c\u00fc ild\u0259 C\u0259lilabad rayon H\u0259s\u0259nli k\u0259ndind\u0259 anadan olub. 1985- ci ild\u0259n Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ya\u015fay\u0131r. 1990- 2000-ci ill\u0259rd\u0259 38 sayl\u0131 orta m\u0259kt\u0259bi, 2000-2004-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Sumqay\u0131t D\u00f6vl\u0259t Universitetini Filologiya fak\u00fclt\u0259si \u00fczr\u0259 bakalavr, 2004- 2006- c\u0131 ill\u0259rd\u0259 is\u0259 magistr d\u0259r\u0259c\u0259si il\u0259 bitirmi\u015fdir.\u00a02006- c\u0131 ild\u0259 &#8220;Rafiq Yusifo\u011flunun s\u0259n\u0259tkarl\u0131q x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri&#8221; adl\u0131 ilk kitab\u0131, 2019-cu ild\u0259 &#8221; N\u0259simi yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda folklor izl\u0259ri&#8221; adl\u0131 kitab\u0131 n\u0259\u015fr olunub. M\u00fct\u0259madi olaraq m\u0259tbuatda elmi, publisistik, b\u0259dii yaz\u0131lar\u0131, t\u0259rc\u00fcm\u0259 etdiyi b\u0259dii n\u00fcmun\u0259l\u0259r d\u0259rc olunub.2017- ci ild\u0259 Mahmud Ka\u015fqari ad\u0131na Beyn\u0259lxalq Fondun ( T\u00fcrk T\u00f6r\u0259 Oca\u011f\u0131) t\u0259sis etdiyi &#8220;San Yarl\u0131\u011f\u0131&#8221; il\u0259 t\u0259ltif olunub. 2018- ci ild\u0259 T\u00fcrk \u018fd\u0259biyyat\u0131 Vakf\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n &#8220;T\u0259\u015f\u0259kk\u00fcrnam\u0259&#8221;y\u0259 layiq g\u00f6r\u00fcl\u00fcb. 2019-cu ild\u0259 &#8220;Kaspi&#8221; TM v\u0259 \u201cKaspi\u201d \u00a0q\u0259zetinin \u0130mad\u0259ddin N\u0259siminin 650 illiyi m\u00fcnasib\u0259til\u0259 t\u0259\u015fkil etdiyi &#8220;\u018fb\u0259diyy\u0259t g\u00fcn\u0259\u015fi&#8221; m\u0259qal\u0259 m\u00fcsabiq\u0259sinin m\u00fckafat\u00e7\u0131s\u0131 olub. 2018- ci ild\u0259n AYB-nin \u00fczv\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n<p>Bu m\u00f6vzunun bir xalq \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 q\u0259d\u0259r h\u0259yati \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malik olmas\u0131 t\u0259kc\u0259 dil\u00e7il\u0259r\u0259 deyil, h\u0259r bir t\u0259f\u0259kk\u00fcr sahibin\u0259 m\u0259lumdur. \u018fminlikl\u0259 dey\u0259 bil\u0259rik ki, Az\u0259rbaycan adl\u0131 bir m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tin qurulub inki\u015faf etdirilm\u0259sinin dayaq n\u00f6qt\u0259l\u0259rind\u0259n biri d\u0259 dilimizin leksik-semantik, qrammatik \u00f6z\u0259llikl\u0259ri il\u0259 malik oldu\u011fu n\u00fcfuzudur. Bu n\u00fcfuzun tarixi V-VII \u0259srl\u0259r\u0259 dayan\u0131r. M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 d\u0259 qon\u015fu xalqlar\u0131n dilind\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259n, b\u0259dxah erm\u0259ni dilind\u0259 5 mind\u0259n \u00e7ox(!) t\u00fcrk s\u00f6z\u00fc i\u015fl\u0259nm\u0259kd\u0259dir. Qon\u015fu g\u00fcrc\u00fc xalq\u0131na m\u0259xsus V-VII \u0259srl\u0259r\u0259 aid tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rind\u0259 160- dan \u00e7ox t\u00fcrk s\u00f6z\u00fc\u00a0 i\u015fl\u0259nmi\u015fdir. El\u0259c\u0259 d\u0259 rus v\u0259 fars dill\u0259ri d\u0259 \u0259srar\u0259ngiz Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk dill\u0259rinin cazib\u0259sind\u0259n k\u0259narda qalmam\u0131\u015fd\u0131r.<br \/>\nDilimizin tarixi inki\u015faf m\u0259rh\u0259l\u0259l\u0259ri, ke\u00e7diyi yol, bu dild\u0259 yarad\u0131lm\u0131\u015f q\u0259dim yaz\u0131l\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rimizin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 haqq\u0131nda y\u00fczl\u0259rl\u0259 elm adamlar\u0131m\u0131z minl\u0259rl\u0259 elmi ara\u015fd\u0131rmalar aparm\u0131\u015flar. Dilimizin\u00a0 fonetik qurulu\u015fundan ba\u015flayaraq \u00fcslubi imkanlar\u0131n\u0131n \u00f6z\u0259lliyin\u0259 q\u0259d\u0259r \u00f6yr\u0259nilib, t\u0259dqiq edilib. Bu g\u00fcn d\u0259 h\u0259min t\u0259dqiqat istiqam\u0259ti saxlan\u0131lmaqla b\u0259rab\u0259r ikinci vacib m\u0259s\u0259l\u0259 dilimizi yad t\u0259sirl\u0259rd\u0259n qorumaqd\u0131r.<br \/>\nDilimizin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibi ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ictimai- sosial olaylardan dolay\u0131, elmi- texniki t\u0259r\u0259qqi s\u0259b\u0259bil\u0259 zamanla d\u0259yi\u015filir. B\u0259zi \u00fcmumi\u015fl\u0259k s\u00f6zl\u0259r arxaikl\u0259\u015fib i\u015fl\u0259kliyini itirir v\u0259 ya neologizml\u0259rl\u0259 \u0259v\u0259z olunurlar. Qloballa\u015fan d\u00fcnyam\u0131zda internet d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn g\u0259tirdiyi sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rin, qeyri-milli telekanallar\u0131n birba\u015fa leksikam\u0131za t\u0259siri a\u00e7\u0131q- ayd\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. \u018fg\u0259r bu proses\u0259 n\u0259zar\u0259t olunmazsa, xo\u015fag\u0259lm\u0259z n\u0259tic\u0259l\u0259r qa\u00e7\u0131lmaz olacaq. M\u00fcasir Az\u0259rbaycan dili il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir ne\u00e7\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259n s\u00f6z a\u00e7maq ist\u0259rdim.<br \/>\n\u018fvv\u0259la, bir qrup ziyal\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259sini narahat ed\u0259n m\u0259qam dilimizin adland\u0131r\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r.\u00a0 Dilimiz Az\u0259rbaycan dili adlan\u0131r. B\u0259zi ziyal\u0131lar dilimizin T\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259sin\u0259 aid oldu\u011funu sanki q\u0259bul etm\u0259yib\u00a0 son zamanlarda t\u0259bii \u015f\u0259kild\u0259 meydana \u00e7\u0131xan \u00f6zl\u0259\u015fm\u0259 meyill\u0259rin\u0259 aqressiv yana\u015f\u0131rlar. \u00d6z etiraz\u0131n\u0131 bildirdikd\u0259 bel\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sind\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131, dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 q\u0259bul etm\u0259k ist\u0259m\u0259y\u0259n ziyal\u0131 t\u0259b\u0259q\u0259si var. M\u00fc\u015fahid\u0259 etmi\u015f\u0259m ki, onlar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti rus dilin\u0259, ke\u00e7mi\u015f Sovet rejimin\u0259 r\u0259\u011fb\u0259t b\u0259sl\u0259y\u0259nl\u0259rdir. B\u0259z\u0259n t\u0259\u0259cc\u00fcb edir\u0259m ki, do\u011frudanm\u0131 C\u0259lil M\u0259mm\u0259dquluzad\u0259nin &#8220;Anam\u0131n kitab\u0131&#8221;ndak\u0131 f\u0259rqli dil, f\u0259rqli\u00a0 m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r\u0259 meyil g\u00f6st\u0259r\u0259n ziyal\u0131lar\u0131m\u0131z h\u0259l\u0259 d\u0259 var?! Ax\u0131 biz &#8221; Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221;da, &#8220;Bilqam\u0131s&#8221;da\u00a0 &#8220;Orxon-Yenisey&#8221; kitab\u0259l\u0259rind\u0259ki s\u0259sl\u0259n\u0259n fikirl\u0259rin m\u00fcasir Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259si il\u0259 eyni leksik vahidl\u0259rd\u0259n t\u0259\u015fkil olundu\u011funu nec\u0259 g\u00f6rm\u0259zd\u0259n g\u0259l\u0259 bil\u0259rik?! \u00d6z\u00fcm\u00fcz\u0259 qay\u0131tmaq niy\u0259 q\u0131c\u0131q yarats\u0131n az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rind\u0259?! Bunun bir cavab\u0131 var.\u00a0 \u00d6z\u00fcnd\u0259 t\u00fcrk soyu, t\u00fcrk ruhu hiss etm\u0259y\u0259n insana bu onuru, bu yan\u011f\u0131n\u0131, bu ger\u00e7\u0259yi anlatmaq, \u0259lb\u0259tt\u0259, m\u00fcmk\u00fcn olmaz. &#8220;T\u00fcrk&#8221; dedikd\u0259 yaln\u0131z T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkl\u0259rind\u0259n s\u00f6hb\u0259t getdiyini anlayan adl\u0131-sanl\u0131 ziyal\u0131lar\u0131n fikirl\u0259rini oxuyanda \u00e7ox t\u0259\u0259ss\u00fcf edir\u0259m. Bu m\u0259nada dilimizin m\u0259n\u015f\u0259yi, q\u0259dim abid\u0259l\u0259rimizin dili il\u0259 m\u00fcasir Az\u0259rbaycan dilinin m\u00fcqayis\u0259li t\u0259hlill\u0259rini yenid\u0259n g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirm\u0259k, maarifl\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 g\u0259nc n\u0259sl\u0259 bu g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fc d\u00fcn\u0259nimizin fonunda \u00f6yr\u0259tm\u0259k laz\u0131md\u0131r.\u00a0 Bu ki\u00e7ik yaz\u0131m\u0131zda T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n dil tarixind\u0259n s\u00f6z a\u00e7maq imkans\u0131zd\u0131r. M\u0259lumdur ki, Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk dili Altay-T\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259sinin O\u011fuz qrupuna aiddir. 140 milyon t\u00fcrk bu qrupa aid dill\u0259rd\u0259 dan\u0131\u015f\u0131r ki, bunlar T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkl\u0259ri, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259ri, Qaqauzlar, T\u00fcrkm\u0259nl\u0259r, Xorasan t\u00fcrkl\u0259ri, \u018ff\u015farlar, Salarlar, Aynallulardan ibar\u0259tdir. Amma qeyd ed\u0259k ki, &#8220;erk\u0259n orta \u0259srl\u0259rd\u0259n t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl ed\u0259n Az\u0259rbaycan xalq\u0131 \u015fumer-t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259lidir, \u015fumer-t\u00fcrk etnik-m\u0259d\u0259ni sisteminin \u00fczv\u00fc t\u0259rkib hiss\u0259sidir. Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rin verdiyi m\u0259lumatlardan ayd\u0131n olur ki, Az\u0259rbaycan \u0259razisind\u0259 t\u00fcrkl\u0259rin m\u0259skunla\u015fmas\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131n t\u00fcrkl\u0259\u015fm\u0259 prosesi eram\u0131zdan \u0259vv\u0259lki II-I minillikl\u0259rd\u0259n \u00e7ox-\u00e7ox \u0259vv\u0259ll\u0259rd\u0259n ba\u015flam\u0131\u015f v\u0259 sonrak\u0131 \u0259srl\u0259rd\u0259 daha da g\u00fccl\u0259nmi\u015fdir. Bu faktlar\u0131 qon\u015fu g\u00fcrc\u00fcl\u0259rin &#8220;Kartlis sxovreba&#8221; (&#8220;G\u00fcrc\u00fc h\u0259yat\u0131&#8221;) m\u0259nb\u0259l\u0259ri d\u0259 t\u0259sdiq edir.(&#8220;Az\u0259rbaycan\u015f\u00fcnasl\u0131\u011f\u0131n \u0259saslar\u0131&#8221; N. C\u0259f\u0259rov,M.\u00c7obanov, Q.Pa\u015fayeva. &#8220;AzAtaM&#8221;, Bak\u0131-2013)<br \/>\nBu g\u00fcn \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259li s\u00f6zl\u0259rin ekvivalenti olaraq t\u00fcrk m\u0259n\u015f\u0259li s\u00f6zl\u0259r i\u015fl\u0259tdikd\u0259 bizi T\u00fcrkiy\u0259y\u0259 meyill\u0259nm\u0259kd\u0259, \u00f6z\u00fcm\u00fczd\u0259n uzaqla\u015fmaqda ittiham ed\u0259nl\u0259r t\u0259kc\u0259 &#8221; Kitabi- D\u0259d\u0259 Qorqud&#8221;u oxusalar biz\u0259 q\u0259bah\u0259t bilm\u0259zl\u0259r ki,\u00a0niy\u0259 &#8220;m\u00fcbar\u0259k&#8221; deyil &#8211; &#8220;qutlu&#8221;,<br \/>\nm\u0259\u015fhur&#8221; deyil &#8211; &#8220;\u00fcnl\u00fc&#8221;,<br \/>\n&#8220;m\u00fcxt\u0259lif&#8221; deyil &#8211; &#8220;d\u00fcrl\u00fc&#8221;<br \/>\n&#8220;\u015fahid&#8221; deyil &#8211; &#8220;tan\u0131q&#8221;<br \/>\n&#8220;m\u00fcharib\u0259&#8221; deyil &#8211; &#8220;sava\u015f&#8221;<br \/>\n&#8220;m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259t&#8221; deyil &#8211; &#8220;u\u011fur&#8221;\u00a0 s\u00f6zl\u0259rin\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verm\u0259yi m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011fun hesab edirik. V\u0259 o m\u0259qs\u0259d milli m\u0259n\u015f\u0259yimiz\u0259 sadiqlikd\u0259n ibar\u0259tdir! VII-VIII \u0259srl\u0259rd\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin \u015fifahi qolu, dem\u0259k olar ki, tam m\u0259nas\u0131 il\u0259 t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcl tapm\u0131\u015f v\u0259 \u00fcmumxalq xarakteri k\u0259sb etmi\u015fdir. Bel\u0259 olan halda bu g\u00fcn &#8211; XXI \u0259srd\u0259 niy\u0259 \u00d6Z \u0259d\u0259bi dilimizin imkanlar\u0131ndan yararlanmayaq?!<br \/>\nBu fikir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vl\u0259t dilimizin adland\u0131r\u0131lmas\u0131nda da \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rmi\u015fdi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u0259m ki, d\u00f6vl\u0259t dilimizin &#8220;Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk dili&#8221; adland\u0131r\u0131lmas\u0131 b\u00fct\u00fcn yanl\u0131\u015f yana\u015fmalar\u0131 aradan g\u00f6t\u00fcr\u0259 bil\u0259r(di).Tarixd\u0259n m\u0259lumdur ki, Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk dili bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 r\u0259smi \u015f\u0259kild\u0259 d\u00f6vl\u0259t dili elan olunub. Maraql\u0131 bir faktd\u0131r ki, Altay- T\u00fcrk dill\u0259ri aras\u0131nda ilk d\u0259f\u0259 -h\u0259l\u0259 XV-XVI \u0259srl\u0259rd\u0259 \u015e.\u0130.X\u0259tai d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, d\u00f6vl\u0259t dili statusunu alan dil d\u0259 m\u0259hz Az\u0259rbaycan-t\u00fcrk dili olmu\u015fdur. \u0130slam dininin q\u0259bul edilm\u0259sinin ilk \u0259srl\u0259rind\u0259 &#8220;t\u00fcrkl\u0259r islam d\u00fcnyas\u0131na o q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck m\u0259n\u0259vi ehtirasla daxil olur, burada \u00f6zl\u0259ri o q\u0259d\u0259r rahat hiss edirl\u0259r ki, m\u00fc\u0259yy\u0259n s\u0259viyy\u0259d\u0259, h\u0259tta, t\u00fcrk olduqlar\u0131n\u0131 &#8220;unudub&#8221; \u00fcmum\u0259n bir m\u00fcs\u0259lman kimi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrl\u0259r.( Nizami C\u0259f\u0259rov, T\u00fcrkologiya tarixin\u0259 \u00fcmumi bir bax\u0131\u015f, Bak\u0131, 2000, s\u0259h.8) M\u0259hz bu s\u0259b\u0259bd\u0259ndir ki, XX \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 q\u0259d\u0259r d\u0259 Az\u0259rbaycan t\u00fcrkl\u0259rinin xalq olaraq ad\u0131 &#8220;m\u00fcs\u0259lman&#8221; adland\u0131r\u0131lmaqla yekunla\u015f\u0131rd\u0131. &#8220;M\u00fcs\u0259lman ordusu&#8221;, &#8220;erm\u0259ni-m\u00fcs\u0259lman davas\u0131&#8221; ifad\u0259l\u0259rini bu faktla izah etm\u0259k olar.<br \/>\nDilimizin inki\u015faf tarixind\u0259 ikinci b\u00f6y\u00fck y\u00fcks\u0259li\u015f Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin yaranmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 oldu.<br \/>\n1918-ci il 27 iyun tarixli Az\u0259rbaycan Xalq C\u00fcmhuriyy\u0259tinin verdiyi q\u0259rarda deyilir: &#8220;D\u00f6vl\u0259ti lisani t\u00fcrk dili q\u0259bul edil\u0259r\u0259k ir\u0259lid\u0259 b\u00fct\u00fcn m\u0259hk\u0259m\u0259, idareyi- daxiliyy\u0259 v\u0259 sair v\u0259zif\u0259l\u0259rin ba\u015f\u0131nda duranlar bu lisan\u0131 bil\u0259nl\u0259r olana q\u0259d\u0259r h\u00f6kum\u0259ti- m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rd\u0259 rus dili istilal\u0131na m\u00fc\u015fahid\u0259 edilsin&#8221;. 1920- ci il aprelin 28-\u0259 q\u0259d\u0259r, y\u0259ni Rusiyan\u0131n Az\u0259rbycana 19- cu (!!!) h\u00fccumunad\u0259k Az\u0259rbaycan xalq\u0131 art\u0131q dilinin d\u0259, \u00f6z\u00fcn\u00fcn d\u0259 tarixini, ke\u00e7mi\u015fini v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259yini m\u00fc\u0259yy\u0259n etmi\u015f oldu. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 70 illik rus i\u015f\u011fal\u0131 biz\u0259 yenid\u0259n 1990- c\u0131 il 20 Yanvarda xalq\u0131n qalx\u0131b \u00f6z\u00fcn\u0259 sahib \u00e7\u0131xmas\u0131na, 1991-ci ild\u0259 \u00f6z dilimizd\u0259 d\u00f6vl\u0259t himnimizi &#8211; C\u00fcmhuriyy\u0259t yadigar\u0131m\u0131z\u0131 qorxmadan oxuma\u011fa mane ola bilm\u0259di. &#8220;Bir k\u0259r\u0259 y\u00fcks\u0259l\u0259n bayraq, bir daha enm\u0259m\u0259k&#8221; \u00fcz\u0259r\u0259 D\u00f6vl\u0259timiz suverenliyin\u0259 qovu\u015fdu.<br \/>\nYenid\u0259n h\u0259r \u015fey b\u0259rpa olunmal\u0131, dil, s\u0259rh\u0259d, d\u00f6vl\u0259t atributlar\u0131m\u0131z t\u0259sdiql\u0259nm\u0259li idi. 1995- ci il noyabr\u0131n 12- d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n referendumda q\u0259bul edil\u0259n &#8220;Konstitusiya&#8221;m\u0131z\u0131n 21- ci madd\u0259sind\u0259 deyilir: &#8220;Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t dili Az\u0259rbaycan dilidir. Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Az\u0259rbaycan dilinin inki\u015faf\u0131n\u0131 t\u0259min edir&#8221;. Bu adlanma d\u00fcnya t\u0259cr\u00fcb\u0259sin\u0259 &#8211; \u00f6lk\u0259nin, \u0259razinin ad\u0131n\u0131n dilin ad\u0131na k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 \u0259saslan\u0131r. Amma bununla da eyni qohum dill\u0259r olan qaqauz t\u00fcrkc\u0259si, T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259si, \u00f6zb\u0259k t\u00fcrkc\u0259si v\u0259 dig\u0259r &#8220;ail\u0259 \u00fczvl\u0259rimiz&#8221;in dill\u0259ri r\u0259smi olaraq sanki\u00a0 xarici dil s\u0259rh\u0259ddin\u0259 uzaqla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131. Bu g\u00fcn d\u0259 vahid t\u00fcrk dilin\u0259 etiraz ed\u0259n q\u00fcvv\u0259l\u0259r bundan m\u00f6vqel\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn bir \u0259sas \u0259ld\u0259 etdil\u0259r. Amma qloballa\u015fan d\u00fcnyada yad dill\u0259r, m\u0259d\u0259niyy\u0259tl\u0259r bel\u0259 bir- birin\u0259 inteqrasiya ed\u0259rk\u0259n biz t\u00fcrkl\u0259rin vahid t\u00fcrkc\u0259sinin olmas\u0131 lab\u00fcd m\u0259s\u0259l\u0259 kimi g\u00fcnd\u0259md\u0259 qalmaqdad\u0131r. V\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259 \u00f6z h\u0259llini tapana q\u0259d\u0259r d\u0259 T\u00fcrkdilli xalqlar\u0131n ziyal\u0131lar\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259rini birl\u0259\u015fdirm\u0259li, sistemli \u015f\u0259kild\u0259 tezlikl\u0259 ir\u0259lil\u0259yi\u015f \u0259ld\u0259 etm\u0259lidirl\u0259r. M\u0259nim bir ba\u015fq\u0131rd, qazax, \u00f6zb\u0259k bac\u0131mla rus dilind\u0259 dan\u0131\u015fma\u011f\u0131m\u0131n narahatl\u0131\u011f\u0131n\u0131, bar\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 y\u0259qin ki, qan\u0131nda t\u00fcrk genl\u0259ri da\u015f\u0131yan h\u0259r soyda\u015f\u0131m hiss edir. \u00dcmid edir\u0259m ki, bu istiqam\u0259td\u0259 ged\u0259n \u00e7al\u0131\u015fmalar \u00f6z b\u0259hr\u0259sini verib u\u011furla tamamlancaq.<br \/>\nToxunmaq ist\u0259diyim ikinci m\u0259s\u0259l\u0259 azya\u015fl\u0131 u\u015faqlara dilimizin z\u0259nginliyini \u00e7atd\u0131ra bilm\u0259m\u0259yimizdir. Nec\u0259 olur ki, dig\u0259r mill\u0259tl\u0259rin azya\u015fl\u0131 u\u015faqlar\u0131 \u00f6z fikirl\u0259rini ifad\u0259 ed\u0259nd\u0259 ayd\u0131nl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 bizim h\u0259tta\u00a0 b\u00f6y\u00fckl\u0259rimizin nitqind\u0259n geri qalm\u0131r? Amma bizim &#8211; az\u0259rbaycanl\u0131 u\u015faqlar \u0259ks\u0259r hallarda buna \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259kirl\u0259r. H\u0259tta dan\u0131\u015fd\u0131qlar\u0131 be\u015f s\u00f6zl\u00fck c\u00fcml\u0259nin \u00fc\u00e7 s\u00f6z\u00fc \u0259d\u0259bi dilimizin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibind\u0259n olmayan s\u00f6zl\u0259rd\u0259n &#8211; dig\u0259r dill\u0259rin s\u00f6zl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olur. Uzun ill\u0259r m\u0259kt\u0259b\u0259haz\u0131rl\u0131q sinif \u015fagirdl\u0259ri il\u0259 d\u0259\u00a0 i\u015fl\u0259diyim\u0259 g\u00f6r\u0259 dedikl\u0259rim m\u00fc\u015fahid\u0259l\u0259rim\u0259 \u0259saslan\u0131r. H\u0259tta b\u0259z\u0259n qar\u015f\u0131mdak\u0131 u\u015fa\u011f\u0131n yenic\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259n, Rusiyadan g\u0259ldikl\u0259rini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f\u0259m. Maraqland\u0131qda is\u0259 o u\u015fa\u011f\u0131n bak\u0131l\u0131, \u015f\u0259kili, c\u0259lilabadl\u0131, k\u00fcrd\u0259mirli v\u0259 s. oldu\u011funu \u00f6yr\u0259n\u0259nd\u0259\u00a0 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndiyim az olmay\u0131b. H\u0259tta valideynl\u0259ri d\u0259 m\u0259nim q\u0259d\u0259r bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 &#8220;n\u0259 etm\u0259k olar, televiziyalardan \u00f6yr\u0259nib&#8221; deyib durumla bar\u0131\u015f\u0131blar. R\u0259ngl\u0259rin ad\u0131n\u0131 &#8220;b\u0259yaz, siyah&#8221;, p\u0259mb\u0259&#8221;,&#8221;mor&#8221; ya da\u00a0 &#8220;palya\u00e7o&#8221;(t\u0259lx\u0259k), &#8220;kare&#8221;(kvadrat), &#8220;\u00fc\u00e7k\u0259n&#8221;(\u00fc\u00e7bucaq), &#8220;fare&#8221;(si\u00e7an) v\u0259 s. kimi s\u00f6zl\u0259ri, \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, 4 -5 ya\u015fl\u0131 balalar\u0131m\u0131z az\u0259rbaycan-t\u00fcrk dilind\u0259 olmayan cizgi filml\u0259rin\u0259 baxaraq \u00f6yr\u0259ndikl\u0259ri m\u0259lumdur. Dem\u0259li, azya\u015fl\u0131 balalar\u0131m\u0131z\u0131n maraqla izl\u0259y\u0259 bil\u0259c\u0259kl\u0259ri v\u0259 dilimizi bu vasit\u0259 il\u0259 \u00f6yr\u0259n\u0259 bil\u0259c\u0259kl\u0259ri cizgi filml\u0259ri, b\u0259dii kitablar\u00a0 sah\u0259sind\u0259 bo\u015fluqlar, \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131qlar var. Bu sah\u0259y\u0259 diqq\u0259t ayr\u0131lsa, \u00e7ox yax\u015f\u0131 olard\u0131.<br \/>\nDilimizin ke\u015fiyind\u0259 dil q\u00fcrurumuzu qoruyaraq durmal\u0131y\u0131q. \u0130ki az\u0259rbaycanl\u0131n\u0131n rusca, T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259sind\u0259, ingilis l\u0259hc\u0259sind\u0259 dan\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259n xaricil\u0259rin nec\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u0259ndiyini g\u00f6rs\u0259niz, n\u0259 dem\u0259k ist\u0259diyimi anlars\u0131n\u0131z. T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259sinin dilimizl\u0259 ortaq s\u00f6z \u00e7oxlu\u011fu\u00a0 var. Amma o dilin d\u0259 Avropa dill\u0259rind\u0259n q\u0259bul etdiyi k\u0259lm\u0259l\u0259r bizim dild\u0259 neologizm t\u0259siri yarad\u0131r. Bu prosesi \u00f6nl\u0259m\u0259k c\u0259hdi, b\u0259lk\u0259 d\u0259, m\u0259nas\u0131zd\u0131r. \u00c7\u00fcnki art\u0131q informasiya ax\u0131n\u0131na n\u0259zar\u0259t etm\u0259k \u00e7ox \u00e7\u0259tin m\u0259s\u0259l\u0259dir. Bu \u00fczd\u0259n d\u0259 qohum v\u0259 ya qeyri-qohum dill\u0259rin s\u00f6z m\u00fcbadil\u0259si prosesi qa\u00e7\u0131lmazd\u0131r. M\u0259hz bu fakt dilimizi daha m\u0259suliyy\u0259tl\u0259 qoruma\u011f\u0131m\u0131z\u0131 g\u0259r\u0259kdirir.<br \/>\nD\u00fcnyada b\u0259lk\u0259, el\u0259 bir mill\u0259t yoxdur ki, \u00f6z ail\u0259sind\u0259, \u0259zizl\u0259ri il\u0259 ba\u015fqa dild\u0259 dan\u0131\u015fma\u011f\u0131 \u00f6z\u00fcn\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck hesab etsin. Xo\u015fag\u0259lm\u0259z hald\u0131r ki, bizim aram\u0131zda bel\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259y\u0259 sahib olanlar var. \u00d6vladlar\u0131n\u0131 rus b\u00f6lm\u0259sind\u0259 oxutdurmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259ld\u0259n-ayaqdan ged\u0259nl\u0259r, xaric\u0259 \u00e7\u0131xan kimi ail\u0259 daxilind\u0259 bel\u0259 xarici dild\u0259 dan\u0131\u015fanlar az deyil. H\u0259tta \u00f6z dilimizi bilm\u0259y\u0259n az\u0259rbaycanl\u0131 u\u015faqlar\u0131m\u0131z var! Niy\u0259 ax\u0131?!<br \/>\nDilimizi qorumaq milli qeyr\u0259timizi qorumaqd\u0131r!\u00a0 Dilimizin ke\u015fiyind\u0259 t\u0259kc\u0259 dil\u00e7il\u0259r, \u0259dibl\u0259r, televiziyalar, m\u0259tbuat deyil, h\u0259r bir Az\u0259rbaycan t\u00fcrk\u00fc dayanmal\u0131d\u0131r! \u00d6z dilimizd\u0259 dan\u0131\u015fa bilm\u0259y\u0259n xaricil\u0259rin dilin\u0259 uyu\u015fmaqdan \u0259l \u00e7\u0259km\u0259liyik. \u00d6z dilimizd\u0259 dan\u0131\u015fma\u011f\u0131 \u00f6z\u00fcn\u0259 &#8220;ar bil\u0259n, lov\u011fa, fasonlu \u0259d\u0259bazlar&#8221; h\u0259r zaman olub v\u0259 var. Onlar\u0131 yaln\u0131z \u0259trafdak\u0131 soyda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n ictimai q\u0131na\u011f\u0131 il\u0259 do\u011fru yola y\u00f6nl\u0259ndirm\u0259k olar. V\u0259t\u0259n sevgisi el\u0259 dil sevgisind\u0259n ba\u015flay\u0131r! V\u0259t\u0259nini inki\u015fafda, D\u00f6vl\u0259tini g\u00fccl\u00fc, \u00f6z\u00fcn\u00fc firavan g\u00f6rm\u0259k ist\u0259y\u0259n xalq ilk \u00f6nc\u0259 dilini, milli ideologiyas\u0131n\u0131, m\u0259d\u0259niyy\u0259tini m\u00fchafiz\u0259 etm\u0259yi bacarmal\u0131d\u0131r!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>C\u0259f\u0259rova Ayg\u00fcn Ya\u015far q\u0131z\u0131 1983- c\u00fc ild\u0259 C\u0259lilabad rayon H\u0259s\u0259nli k\u0259ndind\u0259 anadan olub. 1985- ci ild\u0259n Sumqay\u0131t \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ya\u015fay\u0131r. 1990- 2000-ci ill\u0259rd\u0259 38 sayl\u0131 orta m\u0259kt\u0259bi, 2000-2004-c\u00fc ill\u0259rd\u0259 Sumqay\u0131t D\u00f6vl\u0259t Universitetini Filologiya fak\u00fclt\u0259si \u00fczr\u0259 bakalavr, 2004- 2006- c\u0131 ill\u0259rd\u0259 is\u0259 magistr d\u0259r\u0259c\u0259si il\u0259 bitirmi\u015fdir.\u00a02006- c\u0131 ild\u0259 &#8220;Rafiq Yusifo\u011flunun s\u0259n\u0259tkarl\u0131q x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri&#8221; adl\u0131 ilk kitab\u0131, 2019-cu ild\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":318,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/186"}],"collection":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/comments?post=186"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/186\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":188,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/186\/revisions\/188"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media\/318"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media?parent=186"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/categories?post=186"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/tags?post=186"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}