{"id":2581,"date":"2023-11-18T20:56:29","date_gmt":"2023-11-18T16:56:29","guid":{"rendered":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/?p=2581"},"modified":"2023-11-18T21:03:26","modified_gmt":"2023-11-18T17:03:26","slug":"%c9%99d%c9%99biyyatsunas-dosent-xatir%c9%99-yusifova-il%c9%99-fuzulinin-turk-divaninin-n%c9%99sri-probleml%c9%99ri-movzusunda-sohb%c9%99t","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/%c9%99d%c9%99biyyatsunas-dosent-xatir%c9%99-yusifova-il%c9%99-fuzulinin-turk-divaninin-n%c9%99sri-probleml%c9%99ri-movzusunda-sohb%c9%99t\/","title":{"rendered":"\u018fd\u0259biyyat\u015f\u00fcnas, dosent Xatir\u0259 Yusifova il\u0259 \u201cF\u00fczulinin \u201cT\u00fcrk Divan\u201d\u0131n\u0131n n\u0259\u015fri probleml\u0259ri\u201d m\u00f6vzusunda s\u00f6hb\u0259t"},"content":{"rendered":"<p><strong>\u2013 F\u00fczuli \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n elmi-t\u0259nqidi n\u0259\u015frinin haz\u0131rlanmas\u0131 hans\u0131 z\u0259rur\u0259td\u0259n ir\u0259li g\u0259lib?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Orta \u0259srl\u0259r klassik \u0259d\u0259bi irsin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259, tan\u0131nmas\u0131nda bir-birini tamamlayan iki t\u0259r\u0259f vard\u0131r: bunlardan birincisi \u0259d\u0259bi \u0259s\u0259rl\u0259rin m\u0259tninin n\u0259\u015fri, ikincisi is\u0259 onlar\u0131n elmi t\u0259hlilidir. Yaz\u0131l\u0131 abid\u0259l\u0259rin elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rinin haz\u0131rlanmas\u0131ndan \u00f6nc\u0259, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar klassik \u0259s\u0259rl\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6t\u0259b\u0259r v\u0259 \u0259ski \u00e7aplar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259yirdil\u0259r. Ancaq eyni \u0259s\u0259rin \u00e7oxsayl\u0131 n\u00fcsx\u0259l\u0259ri tutu\u015fdurulark\u0259n burada ciddi n\u00fcsx\u0259 f\u0259rql\u0259ri, ixtisarlar, art\u0131rmalar, q\u00fcsurlar, t\u0259hrifl\u0259r ortaya \u00e7\u0131xd\u0131. Ona g\u00f6r\u0259 orijinala uy\u011fun daha m\u00fck\u0259mm\u0259l v\u0259 d\u00fczg\u00fcn m\u0259tnin haz\u0131rlanmas\u0131 z\u0259rur\u0259ti yarand\u0131. Maraql\u0131 hald\u0131r ki, m\u0259\u015fhur \u0259s\u0259rl\u0259rin m\u0259tninin b\u0259rpas\u0131 daha m\u00fcr\u0259kk\u0259bdir, bel\u0259 ki, onlar\u0131n m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f \u0259lyazma n\u00fcsx\u0259l\u0259ri daha \u00e7oxdur. M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin \u0259s\u0259rl\u0259ri v\u0259 x\u00fcsusil\u0259 t\u00fcrkc\u0259 \u201cDivan\u201d\u0131 m\u0259\u015fhur oldu\u011fundan onun \u0259lyazma n\u00fcsx\u0259l\u0259ri geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. F\u00fczuli \u0259s\u0259rl\u0259rinin, x\u00fcsusil\u0259 \u015fairin t\u00fcrkc\u0259 \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n elmi-t\u0259nqidi m\u0259tninin t\u0259rtibi filoloqlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u00fch\u00fcm v\u0259zif\u0259 kimi durmu\u015fdur. Qeyd etm\u0259k olar ki, f\u00fczuli\u015f\u00fcnaslar bu sah\u0259d\u0259 u\u011furlu add\u0131mlar atm\u0131\u015f v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 h\u0259min \u0259s\u0259rin elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rini n\u0259\u015fr etdirmi\u015fl\u0259r. Onu da qeyd ed\u0259k ki, F\u00fczulinin t\u00fcrkc\u0259 \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n ilk elmi-t\u0259nqidi m\u0259tni 1944-c\u00fc ild\u0259, m\u0259rhum akademik H\u0259mid Arasl\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n n\u0259\u015fr olunmu\u015fdur. H\u0259min n\u0259\u015frd\u0259n sonra g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 q\u0259d\u0259r F\u00fczuli divan\u0131n\u0131n elmi-t\u0259nqidi m\u0259tni m\u00fcxt\u0259lif aliml\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n, bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 \u00e7ap edilmi\u015fdir. T\u0259biidir ki, bunlar f\u00fczuli\u015f\u00fcnasl\u0131qda m\u00fch\u00fcm xidm\u0259t kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirilir. Ancaq h\u0259min n\u0259\u015frl\u0259r F\u00fczuli \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n m\u0259tni \u00fcz\u0259rind\u0259 son n\u00f6qt\u0259 dem\u0259k deyildir. Bu m\u0259nada, \u00e7ap olunmu\u015f elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rin birinin m\u00fcqayis\u0259si s\u00f6z\u00fcged\u0259n m\u00f6vzu \u00fczr\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n probleml\u0259rin oldu\u011funu n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7atd\u0131r\u0131r. Eyni zamanda, bunlar\u0131n arxas\u0131nda hans\u0131n\u0131n F\u00fczulinin m\u0259tnin\u0259 daha yax\u0131n oldu\u011funu m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k olduqca m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259dir. O da m\u0259lumdur ki, t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259ri haz\u0131rlayark\u0259n h\u0259r bir m\u00fc\u0259llif \u00f6z filoloji savad\u0131 v\u0259 s\u00f6yk\u0259ndiyi n\u00fcsx\u0259l\u0259r\u0259, \u0259saslanaraq m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259rtib prinsipl\u0259ri ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015f v\u0259 F\u00fczuli \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n m\u00fcxt\u0259lif elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rini \u0259rs\u0259y\u0259 g\u0259tirmi\u015fl\u0259r. F\u0259rqli n\u00fcsx\u0259l\u0259r, f\u0259rqli t\u0259rtib prinsipl\u0259ri v\u0259 f\u0259rqli yana\u015fmalar n\u0259tic\u0259 etibaril\u0259 F\u00fczuli divan\u0131n\u0131n m\u00fcxt\u0259lif elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rinin ortaya \u00e7\u0131xmas\u0131na s\u0259b\u0259b olmu\u015fdur. S\u00f6zs\u00fcz ki, b\u00fct\u00fcn bu m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r F\u00fczulinin t\u00fcrkc\u0259 \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n elmi-t\u0259nqidi n\u0259\u015frl\u0259rinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si z\u0259rur\u0259tini bir daha ortaya qoyur.<\/p>\n<p><strong>\u2013 T\u0259dqiqatda F\u00fczuli \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n n\u0259\u015fr olunmu\u015f dig\u0259r elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rinin m\u00fcqayis\u0259si apar\u0131l\u0131b des\u0259k, n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 do\u011frudur v\u0259 hans\u0131 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n yaz\u0131lar\u0131 il\u0259 m\u00fcqayis\u0259l\u0259riniz var?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 T\u0259dqiqatda F\u00fczuli \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n n\u0259\u015fr olunmu\u015f elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rinin f\u0259rqli v\u0259 ox\u015far c\u0259h\u0259tl\u0259ri ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r v\u0259 burada \u0259sas diqq\u0259t ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 Bak\u0131da \u00e7ap olunmu\u015f 1958-ci il H\u0259mid Arasl\u0131 v\u0259 1996-c\u0131 il Hac\u0131 Mail n\u0259\u015frl\u0259rin\u0259 y\u00f6n\u0259ldilir. \u0130ndiy\u0259 q\u0259d\u0259r is\u0259 F\u00fczuli \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n bir s\u0131ra n\u0259\u015frl\u0259ri diqq\u0259ti c\u0259lb edir. Bunlara F\u00fczulinin \u0259s\u0259rl\u0259ri, I cild (Bak\u0131 1944, redaktoru: H\u0259mid Arasl\u0131), F\u00fczulinin \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n 1948 \u2013 ci il \u0130stanbul n\u0259\u015fri (haz\u0131rlayan: \u018fbd\u00fclbaqi G\u00f6lp\u0131narl\u0131), F\u00fczulinin \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n 1958 \u2013 ci il \u0130stanbul n\u0259\u015fri (haz\u0131rlayan: \u018fli Nihad T\u0259rlan), M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin \u0259s\u0259rl\u0259ri, I cild (Bak\u0131 1958, t\u0259rtib ed\u0259ni v\u0259 redaktoru: professor H\u0259mid Arasl\u0131), F\u00fczulinin t\u00fcrkc\u0259 \u201cDivan\u201d\u0131 (Ankara 1958, t\u0259rtib ed\u0259nl\u0259r: prof. K\u0259nan Aky\u00fcz, dr.S\u0259din Y\u00fcks\u0259l, dr. M\u00fcjgan Cumbur, S\u00fcheyl Beken), F\u00fczulinin \u201cDivan\u201d\u0131 (Ankara, 1990, Ak\u00e7a\u011f n\u0259\u015fri), M\u0259h\u0259mm\u0259d F\u00fczulinin \u201cDivan\u201d\u0131 (Bak\u0131, 1996, elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnin t\u0259rtibi v\u0259 m\u00fcq\u0259ddim\u0259: Hac\u0131 Mail \u018fliyev) v\u0259 F\u00fczulinin t\u00fcrkc\u0259 \u201cDivan\u201d\u0131 (Tehran, 1996, t\u0259rtib ed\u0259n: \u018fmin S\u0259diqi) n\u0259\u015frl\u0259rini aid ed\u0259 bil\u0259rik.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanda H\u0259mid Arasl\u0131 F\u00fczuli divan\u0131n\u0131 iki d\u0259f\u0259 n\u0259\u015fr etmi\u015fdir. Mail \u018fliyev is\u0259 ilk d\u0259f\u0259 olaraq m\u0259tni orijinalda, y\u0259ni \u0259r\u0259b \u0259lifbas\u0131 il\u0259 haz\u0131rlam\u0131\u015fd\u0131r. \u0130randa is\u0259 \u018fmin S\u0259diqinin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 m\u0259tn h\u0259m \u0259r\u0259b, h\u0259m rus, h\u0259m d\u0259 lat\u0131n qrafikas\u0131 il\u0259 \u00e7ap olunmu\u015fdur. F\u00fczuli \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n t\u0259nqidi m\u0259tni \u0259n \u00e7ox, y\u0259ni 4 d\u0259f\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 n\u0259\u015fr edilmi\u015fdir. M\u0259lumdur ki, bu n\u0259\u015frl\u0259rin h\u0259r birinin \u00f6z m\u0259ziyy\u0259tl\u0259ri vard\u0131r. Bununla bel\u0259 zaman-zaman oxucular v\u0259 elmi ictimaiyy\u0259t onlar\u0131 he\u00e7 d\u0259 bir m\u0259nal\u0131 qar\u015f\u0131lamam\u0131\u015fd\u0131r. Y\u0259ni bu n\u0259\u015frl\u0259r\u0259 t\u0259nqidi m\u00fcnasib\u0259tin olmas\u0131 t\u0259bii bir hald\u0131r. Klassik m\u0259tnl\u0259rin d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 n\u0259\u015fri, onlar \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259r m\u00fcasir filologiyada davaml\u0131 bir proses kimi q\u0259bul edilir.<\/p>\n<p><strong>\u2013 Niy\u0259 F\u00fczuli \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rini haz\u0131rlayan xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rin t\u0259rtib\u00e7il\u0259ri H\u0259mid Arasl\u0131n\u0131n haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnd\u0259n istifad\u0259 edib? Onu dig\u0259r elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rd\u0259n f\u0259rql\u0259ndir\u0259n m\u0259qamlar n\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Bu qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131d\u0131r. Az\u0259rbaycanl\u0131 aliml\u0259r F\u00fczuli \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n \u0130ran v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 n\u0259\u015fr olunmu\u015f elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rin\u0259 d\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirmi\u015fl\u0259r v\u0259 bu m\u00fcnasib\u0259t m\u0259tnl\u0259rin \u00e7ap olundu\u011fu zamandan ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. Dem\u0259k olar ki, bu elmi m\u00fcnasib\u0259tin \u0259sas\u0131n\u0131 ilk d\u0259f\u0259 g\u00f6rk\u0259mli \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas-m\u0259tn\u015f\u00fcnas alim H\u0259mid Arasl\u0131 qoymu\u015fdur. H\u0259mid Arasl\u0131 h\u0259l\u0259 1958-ci ild\u0259 \u00e7ap etdirdiyi F\u00fczuli \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n \u0259n q\u0259dim \u0259lyazmas\u0131 olan Bak\u0131 n\u00fcsx\u0259sinin foto-sur\u0259tinin \u00e7ap\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6n s\u00f6zd\u0259 v\u0259 1958-ci ild\u0259 \u00e7ap olunmu\u015f F\u00fczuli \u0259s\u0259rl\u0259rinin I cildin\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6n s\u00f6zd\u0259 \u018fbd\u00fclbaq\u0131 G\u00f6lp\u0131narl\u0131 v\u0259 \u018fli Nihad T\u0259rlan\u0131n \u00e7aplar\u0131na m\u00fcnasib\u0259t bildirmi\u015fdir. Bu yaz\u0131larda \u018fbd\u00fclbaq\u0131 G\u00f6lp\u0131narl\u0131 v\u0259 \u018fli Nihad T\u0259rlan \u00e7aplar\u0131n\u0131n m\u0259nb\u0259l\u0259ri t\u0259hlil edilmi\u015f, elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259r tekstoloji v\u0259 filoloji y\u00f6nd\u0259n ara\u015fd\u0131r\u0131lmaya c\u0259lb edilmi\u015fdir. Az\u0259rbaycan aliml\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n \u0130ran v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 \u00e7ap olunmu\u015f F\u00fczulinin t\u00fcrkc\u0259 \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rin\u0259 m\u00fcnasib\u0259t son onillikl\u0259rd\u0259 d\u0259 davam etmi\u015fdir. Vaqif Aslanov v\u0259 Sam\u0259t \u018flizad\u0259 qon\u015fu \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 F\u00fczuli elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rinin \u00e7aplar\u0131n\u0131 izl\u0259y\u0259r\u0259k maraql\u0131 elmi m\u00fclahiz\u0259l\u0259r ir\u0259li s\u00fcrm\u00fc\u015fl\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n, professor Vaqif Aslanov 1990-c\u0131 ild\u0259 Ankarada 1958-ci il F\u00fczuli \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n K\u0259nan Aky\u00fcz t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7ap edilmi\u015f m\u0259tnin\u0259 b\u00f6y\u00fck bir m\u0259qal\u0259 h\u0259sr etmi\u015f, h\u0259min \u00e7ap\u0131 d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259kl\u0259 b\u0259rab\u0259r, eyni zamanda, Ak\u00e7a\u011f\u0131n d\u0259 bir na\u015fir kimi f\u0259aliyy\u0259tini y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndirmi\u015fdir. Professor Sam\u0259t \u018flizad\u0259 is\u0259 F\u00fczuli \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n Tehranda 1996-c\u0131 ild\u0259 \u018fmin S\u0259diqi t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7ap olunmu\u015f yeni elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnin\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirmi\u015f, m\u00fcsb\u0259t v\u0259 n\u00f6qsanl\u0131 t\u0259r\u0259fl\u0259rini d\u0259y\u0259rl\u0259ndirmi\u015fdir . H\u0259min n\u0259\u015fr bar\u0259d\u0259 ba\u015fqa az\u0259rbaycanl\u0131 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r d\u0259 fikir s\u00f6yl\u0259mi\u015fl\u0259r. Qeyd ed\u0259k ki, xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259, ist\u0259r T\u00fcrkiy\u0259 v\u0259 ist\u0259rs\u0259 d\u0259 \u0130randa F\u00fczuli \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rini haz\u0131rlayan zaman bu aliml\u0259r Az\u0259rbaycan aliml\u0259rinin haz\u0131rlad\u0131qlar\u0131 elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259r v\u0259 elmi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n, \u0259sas\u0259n akademik H\u0259mid Arasl\u0131n\u0131n haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnd\u0259n v\u0259 s\u00f6yk\u0259ndiyi \u0259lyazma n\u00fcsx\u0259l\u0259rind\u0259n, h\u0259m\u00e7inin F\u00fczuli divan\u0131n\u0131n \u0259n q\u0259dim Bak\u0131 n\u00fcsx\u0259sind\u0259n geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 etmi\u015fl\u0259r. T\u0259qdir\u0259layiq hald\u0131r ki, ist\u0259r az\u0259rbaycanl\u0131 aliml\u0259r v\u0259 ist\u0259rs\u0259 d\u0259 qon\u015fu \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259, \u00f6mr\u00fcn\u00fcn m\u00fc\u0259yy\u0259n hiss\u0259sini f\u00fczuli\u015f\u00fcnasl\u0131\u011fa h\u0259sr ed\u0259n m\u00fc\u0259llifl\u0259r t\u0259rtib edil\u0259n t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rd\u0259 m\u00f6vcud olan q\u00fcsurlar\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259kl\u0259 b\u0259rab\u0259r, bir-birl\u0259rinin xidm\u0259tl\u0259rini q\u0259dirdanl\u0131qla qeyd etmi\u015f, h\u0259r bir m\u0259tn\u0259 h\u00f6rm\u0259tl\u0259 yana\u015fm\u0131\u015flar.<\/p>\n<p><strong>\u2013 Az\u0259rbaycanda divan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n yaran\u0131b, inki\u015faf etdiyi d\u00f6vrd\u0259 dig\u0259r \u201cDivan\u201d yazanlardan F\u00fczulinin \u201cDivan\u201d yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 x\u00fcsusil\u0259 t\u00fcrk \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n hans\u0131 x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 f\u0259rql\u0259ndir\u0259 bil\u0259rik?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Orta \u0259srl\u0259r \u015e\u0259rq poyeziyas\u0131n\u0131n m\u00fch\u00fcm bir qismini divan \u0259d\u0259biyyat\u0131 t\u0259\u015fkil edir. Sovetl\u0259r zaman\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnasl\u0131q elmind\u0259 bu m\u0259fhum dem\u0259k olar ki, i\u015fl\u0259nm\u0259mi\u015f, daha \u00e7ox rus-Avropa termini olan lirika s\u00f6z\u00fcnd\u0259n istifad\u0259 edilmi\u015fdir. Z\u0259nnimizc\u0259 divan \u0259d\u0259biyyat\u0131 m\u0259fhumu daha uy\u011fun olmaqla yana\u015f\u0131 onun \u0259hat\u0259 dair\u0259si d\u0259 lirikadan \u00e7ox geni\u015fdir. Divan ad\u0131 il\u0259 tan\u0131nan \u015feirl\u0259r toplusuna bir s\u0131ra m\u0259\u015fhur \u015feir n\u00f6vl\u0259ri daxildir: q\u0259z\u0259ll\u0259r, q\u0259sid\u0259l\u0259r, r\u00fcbail\u0259r, t\u0259rcib\u0259nd, t\u0259rkibb\u0259nd, m\u00fcr\u0259bbe, m\u00fcx\u0259mm\u0259s, m\u00fcst\u0259zad, qit\u0259 v\u0259 s. F\u00fczulinin t\u00fcrkc\u0259 \u201cDivan\u201d\u0131 \u015fairin q\u0259z\u0259ll\u0259ri t\u0259rcib\u0259nd, t\u0259rkibb\u0259nd, m\u00fcr\u0259bbe, qit\u0259, r\u00fcbail\u0259r v\u0259 s-ni ehtiva edir. Maraql\u0131d\u0131r ki, \u015fairin t\u00fcrkc\u0259 \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n \u0259ks\u0259r \u0259lyazma n\u00fcsx\u0259l\u0259rind\u0259 \u015fairin q\u0259sid\u0259l\u0259ri yer alm\u0131r. Lakin buna baxmayaraq, F\u00fczuli \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n b\u0259zi m\u00fcasir \u00e7aplar\u0131na \u015fairin q\u0259sid\u0259l\u0259ri d\u0259 daxil edilmi\u015fdir. Bu m\u0259nada, \u015fairin ayr\u0131-ayr\u0131 janrlarda yaz\u0131lm\u0131\u015f \u0259s\u0259rl\u0259rinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si diqq\u0259td\u0259n k\u0259narda qalmamal\u0131d\u0131r. Bu bax\u0131mdan V.Feyzullayevan\u0131n \u201cF\u00fczulinin q\u0259sid\u0259l\u0259ri\u201d , R. C\u00fcm\u015f\u00fcdl\u00fcn\u00fcn \u201cF\u00fczulinin \u0259r\u0259bc\u0259 divan\u0131\u201d , E.Babayevan\u0131n \u201cF\u00fczulinin r\u00fcbail\u0259ri\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rl\u0259ri diqq\u0259ti c\u0259lb edir. Ancaq \u015fairin divan\u0131 b\u00fct\u00f6v bir tam kimi g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259lidir. F\u00fczuli yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 el\u0259 bir \u0259d\u0259bi m\u0259kt\u0259bdir ki, \u00f6z\u00fcnd\u0259n sonra y\u00fczl\u0259rl\u0259 \u015fairi \u00f6z t\u0259sir dair\u0259sin\u0259 salm\u0131\u015f, onlar\u0131n poeziya yolunu i\u015f\u0131qland\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. Bu t\u0259sir dair\u0259si \u00f6z\u00fcn\u00fc divan yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 sah\u0259sind\u0259 daha \u00e7ox b\u00fcruz\u0259 vermi\u015fdi.<\/p>\n<p><strong>\u2013 N\u00f6qsanlar\u0131 6 qrup \u00fczr\u0259 t\u0259qdim etmisiniz. Haz\u0131rda bu n\u00f6qsanlar n\u0259\u015frl\u0259r zaman\u0131 aradan qald\u0131r\u0131ld\u0131m\u0131? B\u0259zi n\u0259\u015frl\u0259rd\u0259 yer almayan beytl\u0259r yeni n\u0259\u015frl\u0259r\u0259 sal\u0131nd\u0131m\u0131? Fikriniz\u0259, sal\u0131nmal\u0131d\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 H.Arasl\u0131 \u00e7ap\u0131nda olan bu tip q\u00fcsurlar\u0131n daha bir ne\u00e7\u0259sini g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar. Lakin biz\u0259 el\u0259 g\u0259lir ki, g\u00f6st\u0259rdiyimiz bu n\u00f6v n\u00f6qsanlar v\u0259ziyy\u0259t bar\u0259d\u0259 tam t\u0259s\u0259vv\u00fcr yarada bilir. Birincisi n\u00fcsx\u0259 f\u0259rqi var, lakin qeyd olunmur. \u0130kincisi n\u00fcsx\u0259 f\u0259rqi yoxdur, lakin eyni s\u00f6z v\u0259 ya ifad\u0259 n\u00fcsx\u0259 f\u0259rqi kimi verilir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc bir ne\u00e7\u0259 m\u0259nb\u0259d\u0259 olan eyni n\u00fcsx\u0259 f\u0259rqi bir n\u00fcsx\u0259 \u00fczr\u0259 qeyd olunmur. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc bir \u0259lyazmaya aid n\u00fcsx\u0259 f\u0259rqi yanl\u0131\u015f olaraq ba\u015fqa n\u00fcsx\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn qeyd olunur. Be\u015fincisi n\u00fcsx\u0259 f\u0259rqi kimi g\u00f6st\u0259ril\u0259n s\u00f6z v\u0259 ya ifad\u0259l\u0259r yanl\u0131\u015f verilir, yaxud t\u0259hrif olunur. Sonuncusu is\u0259 n\u00fcsx\u0259 f\u0259rqi h\u0259m s\u0259hv gedir, h\u0259m d\u0259 g\u00f6st\u0259rilmir.<\/p>\n<p>Qeyd edildiyi kimi, 1958-ci il H\u0259mid Arasl\u0131 \u00e7ap\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131nda \u0259n q\u0259dim n\u00fcsx\u0259 kimi Bak\u0131da AMEA M.F\u00fczuli ad\u0131na \u018flyazmalar \u0130nstitutunda olan M-236 \u015fifr\u0259si alt\u0131nda qorunan Bak\u0131 n\u00fcsx\u0259si dayan\u0131r. Elmi-t\u0259nqidi m\u0259tni haz\u0131rlayark\u0259n \u015fairin h\u0259qiqi dil ehtiyat\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259min n\u00fcsx\u0259 \u0259sas say\u0131l\u0131r. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, n\u0259\u015fr\u0259 haz\u0131rlanan m\u0259tn m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259 ard\u0131c\u0131l elmi prinsipl\u0259r \u0259sas\u0131nda qurulmal\u0131, \u0259d\u0259bi dil v\u0259 \u00fcslub x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri m\u00fchafiz\u0259 edilm\u0259li, orfoqrafiyada tarixilik prinsipi g\u00f6zl\u0259nilm\u0259lidir. T\u0259rtib edil\u0259n m\u0259tn g\u0259r\u0259k m\u0259tnin q\u0259dimliyin\u0259 x\u0259l\u0259l g\u0259tirm\u0259sin, \u0259ksin\u0259 onun q\u0259dimliyini qorusun. X\u00fcsusil\u0259, s\u00f6z s\u0259n\u0259tind\u0259 z\u0259ngin m\u0259na al\u0259mi yaradan F\u00fczulinin anadilli \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnini haz\u0131rlark\u0259n daha h\u0259ssas, diqq\u0259tli olmaq g\u0259r\u0259kdir. T\u0259bii ki, \u0259g\u0259r m\u00fc\u0259llif n\u00fcsx\u0259si \u0259limizd\u0259 yoxdursa, sonradan haz\u0131rlanan m\u0259tn he\u00e7 vaxt orijinalla tam eyniyy\u0259t t\u0259\u015fkil ed\u0259 bilm\u0259z, t\u0259rtib olunmu\u015f m\u0259tn orijinala yax\u0131n v\u0259 yaxud uzaq ola bil\u0259r. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnin t\u0259rtibi zaman\u0131 klassik poeziyada n\u0259yis\u0259 atmaq, \u0259v\u0259zl\u0259m\u0259k, art\u0131rmaq m\u0259nan\u0131 alt-\u00fcst etm\u0259k dem\u0259kdir. Burada diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n m\u00fch\u00fcm probleml\u0259rd\u0259n biri \u0259r\u0259b qrafikas\u0131 il\u0259 q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nm\u0131\u015f t\u00fcrkdilli klassik poeziyan\u0131n m\u00fcasir \u0259lifba il\u0259 verilm\u0259sidir. M\u0259s\u0259l\u0259ni m\u00fcr\u0259kk\u0259bl\u0259\u015fdir\u0259n \u0259sas m\u0259qamlardan biri klassik leksikonda i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6z v\u0259 s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rinin d\u00fczg\u00fcn orfoqrafiya, transkripsiya v\u0259 transliterasiya prinsipl\u0259ri il\u0259 m\u00fcasir qrafika il\u0259 ifad\u0259sidir. Avropa, Rusiya v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 h\u0259min problem \u00e7oxdan \u00f6z h\u0259llini tapsa da, Az\u0259rbaycanda h\u0259l\u0259 d\u0259 h\u0259r bir t\u0259rtib\u00e7i \u0259r\u0259b qrafikal\u0131 m\u0259tni \u00f6z ist\u0259diyi kimi \u00e7evirir. M\u0259s\u0259l\u0259nin ciddiliyi son zamanlar m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 yerl\u0259\u015fir. Bu bax\u0131mdan 1958-ci ild\u0259 H\u0259mid Arasl\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7ap olunmu\u015f \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnind\u0259 bir s\u0131ra n\u00f6qsanlara rast g\u0259lm\u0259k olur. \u00d6nc\u0259 onu qeyd ed\u0259k ki, t\u0259rtib\u00e7i ist\u0259r \u201c\u018fn q\u0259dim v\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259l F\u00fczuli divan\u0131 v\u0259 onun n\u0259\u015fri\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259 , ist\u0259rs\u0259 d\u0259 F\u00fczuli \u0259s\u0259rl\u0259rinin I cildin\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6n s\u00f6zd\u0259 M-236 (Bak\u0131 n\u00fcsx\u0259si) n\u00fcsx\u0259sini \u201c\u0259n q\u0259dim\u201d, \u201cm\u00fck\u0259mm\u0259l\u201d, \u201cd\u00fczg\u00fcn\u201d, \u201c\u0259n nadir\u201d n\u00fcsx\u0259 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259sin\u0259 baxmayaraq, kitab\u0131n \u201cn\u00fcsx\u0259 f\u0259rql\u0259ri\u201d hiss\u0259sind\u0259 s\u00f6z\u00fc ged\u0259n n\u00fcsx\u0259ni bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 \u0259lav\u0259 m\u0259nb\u0259 kimi g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir. Do\u011frudur, \u0259g\u0259r h\u0259r hans\u0131sa s\u00f6z katib s\u0259hvi \u00fcz\u00fcnd\u0259n m\u0259na t\u0259hrifi \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tirirs\u0259 v\u0259 m\u0259tnd\u0259 s\u0259hv\u0259 yol verilirs\u0259, t\u0259rtib\u00e7inin q\u0259dim n\u00fcsx\u0259ni t\u0259shih etm\u0259y\u0259 ixtiyar\u0131 var. Amma t\u0259rtib edil\u0259n m\u0259tnd\u0259 \u00fcmumi prinsip yoxdursa, s\u00f6zl\u0259r d\u00fczg\u00fcn oxunmursa, tarixilik prinsipi qorunmursa, t\u0259bii ki, bu kimi hallar q\u00fcsur say\u0131l\u0131r. T\u0259shih ad\u0131 il\u0259 h\u0259r h\u0259rfin, h\u0259r s\u00f6z\u00fcn t\u0259hrif edilm\u0259si tarixi poetikan\u0131n, tarixi anlay\u0131\u015flar\u0131n t\u0259hrif olunmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur. Bel\u0259likl\u0259, 1958-ci il H\u0259mid Arasl\u0131 n\u0259\u015frinin bir ne\u00e7\u0259 n\u00fcsx\u0259 \u0259sas\u0131nda elmi-t\u0259nqidi m\u0259tn kimi \u00e7apa haz\u0131rlanmas\u0131na baxmayaraq, Bak\u0131 n\u00fcsx\u0259si onun m\u0259tnind\u0259 q\u0259dim n\u00fcsx\u0259 kimi h\u0259lledici v\u0259 \u0259sas kimi g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr.1958-ci il n\u0259\u015fri transkripsiya bax\u0131m\u0131ndan \u201cd\u0259qiq transkripsiya\u201d n\u00f6v\u00fcn\u0259 aid edilir. Bu n\u00f6v ad\u0259t\u0259n \u0259s\u0259rl\u0259rin elm, t\u0259dris, l\u00fc\u011f\u0259t\u00e7ilik m\u0259qs\u0259dil\u0259 n\u0259\u015fr\u0259 haz\u0131rlanmas\u0131 zaman\u0131 istifad\u0259 olunur. D\u0259qiq transkripsiya zaman\u0131 m\u0259nb\u0259nin orijinall\u0131\u011f\u0131 m\u00fchafiz\u0259 edilm\u0259li, yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n dil, \u00fcslub x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri qorunmal\u0131, katib s\u0259hvl\u0259ri \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u018fg\u0259r bunlar g\u00f6zl\u0259nilmirs\u0259 v\u0259, \u0259lyazma \u00fcz\u0259rind\u0259 m\u00fcasirl\u0259\u015fdirm\u0259 apar\u0131l\u0131rsa, dil tarixi, nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti normalar\u0131 haqq\u0131nda do\u011fru, d\u00fcr\u00fcst t\u0259s\u0259vv\u00fcr \u0259ld\u0259 edil\u0259 bilm\u0259z. T\u0259rtibat\u00e7\u0131n\u0131n \u0259n \u0259sas v\u0259zif\u0259l\u0259rind\u0259n biri m\u0259tni transliterasiya ed\u0259rk\u0259n m\u0259nb\u0259nin dil faktlar\u0131n\u0131 diqq\u0259tl\u0259 izl\u0259m\u0259kdir. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, 1958-ci il H\u0259mid Arasl\u0131 n\u0259\u015frind\u0259 transliterasiya prosesind\u0259 t\u0259rtib\u00e7i ist\u0259r-ist\u0259m\u0259z m\u00fcasirl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 meyilli olmu\u015fdur. \u018fg\u0259r T\u00fcrkiy\u0259 n\u0259\u015frl\u0259rind\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259sin\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck veril\u0259r\u0259k m\u00fc\u0259llif m\u0259tnin\u0259 x\u0259l\u0259l yetirilibs\u0259, 1958-ci il Bak\u0131 n\u0259\u015frind\u0259 m\u0259tn n\u0259\u015frind\u0259 d\u0259 h\u0259rf, s\u00f6z, c\u00fcml\u0259 bax\u0131m\u0131ndan m\u00fcasirl\u0259\u015fdiril\u0259r\u0259k m\u00fc\u0259llif m\u0259tnin\u0259 x\u0259l\u0259l d\u0259ymi\u015fdir. Bel\u0259 hallarda dil tarixi \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259tli olan x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r n\u0259z\u0259rd\u0259n silinmi\u015f, b\u0259z\u0259n is\u0259 m\u0259na pozulmu\u015fdur. El\u0259 s\u00f6zl\u0259r var ki, m\u0259na t\u0259hrifi \u0259m\u0259l\u0259 g\u0259tirm\u0259s\u0259 d\u0259, bu hal orta \u0259srl\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n s\u00f6zl\u0259rin yeni s\u00f6zl\u0259rl\u0259 \u0259v\u0259z etm\u0259y\u0259 haqq vermir. H\u0259r halda transliterasiya zaman\u0131 Az\u0259rbaycan dilinin s\u0259ciyy\u0259vi tarixi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri qorunmal\u0131 idi. Dem\u0259k olar ki, b\u00fct\u00fcn q\u0259z\u0259ll\u0259rd\u0259 h\u0259rf f\u0259rql\u0259ri m\u00f6vcuddur. \u00c7ox s\u00f6zl\u0259rd\u0259 h\u0259rf d\u0259yi\u015fm\u0259l\u0259ri v\u0259 yaxud \u0259ksilm\u0259l\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7arp\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n: \u201cd\u201d- \u201ct\u201d, \u201cb\u201d-\u201cm\u201d v\u0259 ya \u0259ks\u0259r hallarda s\u00f6z \u00f6n\u00fcnd\u0259 g\u0259-l\u0259n \u201cy\u201d h\u0259rfinin d\u00fc\u015fm\u0259si kimi hallar diqq\u0259ti c\u0259lb edir. M\u00fcasir \u0259d\u0259bi dilimizd\u0259 \u201c\u011f\u201d h\u0259rfi il\u0259 ba\u015flanan s\u00f6z olmad\u0131\u011f\u0131ndan t\u0259rtib\u00e7i abid\u0259d\u0259 olan \u0259ks\u0259r \u201c\u011f\u201d il\u0259 ba\u015flanan s\u00f6zl\u0259ri \u201cq\u201d il\u0259 vermi\u015fdir: \u011f\u0259m, \u011f\u0259rib, \u011faib, \u011feyr, \u011fafil, \u011far\u0259t v\u0259 s. S\u0259hv olaraq q\u0259m, q\u0259rib, qeyr, qafil, qar\u0259t kimi verilmi\u015fdir. H\u0259m\u00e7inin s\u00f6z sonunda g\u0259l\u0259n \u201cq\u201d h\u0259rfini \u201cx\u201d il\u0259 \u0259v\u0259z etmi\u015fdir. Yox, ox, \u00e7ox v\u0259 s. Yoq, oq, \u00e7oq kimi getm\u0259li idi v\u0259 s.<\/p>\n<p><strong>\u2013 \u201cDivan\u201d larla ba\u011fl\u0131 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r n\u00fcsx\u0259l\u0259r \u0259ld\u0259 olunub b\u0259s, sizc\u0259, b\u00fct\u00fcn n\u00fcsx\u0259l\u0259ri onlardan ibar\u0259tdirmi, yoxsa h\u0259l\u0259 d\u0259 qaranl\u0131q qalan yaz\u0131lar tap\u0131la bil\u0259r?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 \u00dcmumi say bax\u0131m\u0131ndan F\u00fczulinin t\u00fcrkc\u0259 \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n elmi-t\u0259nqidi m\u0259tni 8 d\u0259f\u0259 n\u0259\u015fr olunsada, \u0259slind\u0259 ortada 6 m\u0259tn vard\u0131r. Bel\u0259 ki, 1990-c\u0131 ill\u0259rd\u0259 Ankarada na\u015fir Ak\u00e7a\u011f t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7ap olunan divan \u0259slind\u0259 1958-ci ild\u0259 K\u0259nan Aky\u00fcz t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7ap olunmu\u015f n\u0259\u015frin t\u0259krar\u0131d\u0131r. Az\u0259rbaycanda is\u0259 H\u0259mid Arasl\u0131 ilk d\u0259f\u0259 1944-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr etdiyi m\u0259tnin \u00fcz\u0259rind\u0259 yenid\u0259n, i\u015fl\u0259y\u0259r\u0259k onu 1958-ci ild\u0259 \u00e7ap etmi\u015fdir. Bu m\u0259nada, F\u00fczulinin t\u00fcrkc\u0259 \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n elmi-t\u0259nqidi m\u0259tni indiy\u0259 q\u0259d\u0259r iki az\u0259rbaycanl\u0131 alim \u00fc\u00e7, t\u00fcrk aliml\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00f6rd v\u0259 bir d\u0259f\u0259 d\u0259 \u0130ran alimi t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015fd\u0131r. T\u0259bii ki, bu n\u0259\u015frl\u0259rin \u0259sas\u0131nda dayanan \u0259lyazma n\u00fcsx\u0259l\u0259ri m\u00fcxt\u0259lifdir. T\u0259nqidi m\u0259tn haz\u0131rlanark\u0259n F\u00fczuli divan\u0131n\u0131n d\u00fcnyan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif kitabxanalar\u0131nda \u2013 Bak\u0131, T\u00fcrkiy\u0259, \u0130ran, Rusiya, Orta Asiya, Avropa kitabxanalar\u0131nda saxlan\u0131lan \u0259lyazma n\u00fcsx\u0259l\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edilmi\u015fdir. Lakin bu n\u0259\u015frl\u0259rin h\u0259r birinin \u0259lyazma n\u00fcsx\u0259l\u0259ri bax\u0131m\u0131ndan \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri d\u0259 vard\u0131r. Bel\u0259 ki, \u0130ran n\u0259\u015fri \u0259sas\u0259n divan\u0131n \u0130ran \u0130slam Respublikas\u0131nda qorunan n\u00fcsx\u0259l\u0259rini, T\u00fcrkiy\u0259 n\u0259\u015fri T\u00fcrkiy\u0259 Respublikas\u0131nda olan n\u00fcsx\u0259l\u0259ri, Bak\u0131 n\u0259\u015frl\u0259ri is\u0259 Bak\u0131, Rusiya, Orta Asiya qaynaqlar\u0131n\u0131 ehtiva edir. Bununla yana\u015f\u0131, elmi-t\u0259nqidi m\u0259tni haz\u0131rlayan m\u00fc\u0259llifl\u0259r \u00f6zl\u0259rind\u0259n \u0259vv\u0259lki n\u0259\u015frl\u0259rl\u0259 d\u0259 tan\u0131\u015f olmu\u015flar. Ancaq ilkin m\u00fc\u015fahid\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rir ki, bu tan\u0131\u015fl\u0131\u011fa baxmayaraq h\u0259min m\u0259tnl\u0259r b\u0259zi epizodik hallar istisna olmaqla, diqq\u0259tl\u0259 tutu\u015fdurulmam\u0131\u015fd\u0131r. Bel\u0259 olsayd\u0131, son n\u0259\u015frl\u0259rd\u0259 x\u0259talar az olard\u0131.<\/p>\n<p><strong>\u2013 T\u0259dqiqat\u0131n\u0131z\u0131n yeniliyi n\u0259d\u0259n ibar\u0259tdir?<\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Bu ara\u015fd\u0131rmada bizim \u0259sas m\u0259qs\u0259dimiz F\u00fczulinin t\u00fcrkc\u0259 \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259ri bar\u0259d\u0259 \u00fcmumi elmi m\u0259nz\u0259r\u0259 yaratmaq, eyni zamanda Az\u0259rbaycanda H.Arasl\u0131 v\u0259 M.\u018fliyev t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanan n\u0259\u015frl\u0259rin u\u011furlar\u0131 il\u0259 yana\u015f\u0131, probleml\u0259ri bar\u0259d\u0259 \u00f6z q\u0259na\u0259timizi ortaya qoymaqd\u0131r. Burada M.\u018fliyevin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 m\u0259tnin \u0259sas s\u0259ciyy\u0259si ondan ibar\u0259tdir ki, onun yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131nda orijinal \u0259r\u0259b qrafikas\u0131 i\u015fl\u0259nmi\u015fdir. B\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 is\u0259 g\u00f6t\u00fcrs\u0259k, F\u00fczuli divan\u0131n\u0131n elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rinin n\u0259\u015fri il\u0259 ba\u011fl\u0131 probleml\u0259ri bel\u0259 \u00fcmumil\u0259\u015fdirm\u0259k olar: \u018fvv\u0259la, F\u00fczuli divan\u0131na, F\u00fczuli \u015ferl\u0259rinin m\u0259tnin\u0259 filoloji bax\u0131mdan yenid\u0259n n\u0259z\u0259r salmaq, onun dil-\u00fcslub v\u0259 poetik \u00f6z\u0259llikl\u0259rini d\u0259rind\u0259n bilm\u0259kl\u0259 m\u0259tni t\u0259shih etm\u0259k laz\u0131md\u0131r, ikinci bir m\u0259s\u0259l\u0259, F\u00fczuli s\u00f6z\u00fcn\u0259 m\u00fcxt\u0259lif elmi y\u00f6nl\u0259rd\u0259n i\u015f\u0131q salmaq, onun s\u00f6z\u00fcn\u00fc orta \u0259srl\u0259r\u0259 xas m\u0259zmun x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri buca\u011f\u0131ndan t\u0259hlil etm\u0259kl\u0259 m\u0259tni d\u00fczg\u00fcn \u015f\u0259kild\u0259 islah etm\u0259k olur v\u0259 n\u0259hay\u0259t, t\u0259kc\u0259 bir n\u00fcsx\u0259 deyil, d\u00fcnya kitabxanalar\u0131ndan m\u00f6vcud olan bir ne\u00e7\u0259 m\u00f6t\u0259b\u0259r n\u00fcsx\u0259y\u0259 \u0259saslanmaqla v\u0259 \u00e7aplar aras\u0131nda m\u00fcqayis\u0259li t\u0259hlil aparmaqla F\u00fczuli divan\u0131n\u0131n daha m\u00fck\u0259mm\u0259l elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnini haz\u0131rlamaq olar.<\/p>\n<p>F\u00fczulinin t\u00fcrkc\u0259 \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rind\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7arpan probleml\u0259rd\u0259n biri burada qanun-qaydaya al\u0131nm\u0131\u015f yaz\u0131 prinsipl\u0259rinin yoxlu\u011fudur. Bu problem \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, Az\u0259rbaycanda ger\u00e7\u0259kl\u0259\u015f\u0259n b\u00fct\u00fcn klassik m\u0259tnl\u0259rin m\u00fcasir qrafika \u00fczr\u0259 n\u0259\u015frin\u0259 \u015famil edilir. Bu m\u00f6vzu il\u0259 ba\u011fl\u0131 ba\u015fqa bir problem m\u0259tnin n\u0259\u015frind\u0259 yol veril\u0259n texniki q\u00fcsurlard\u0131r. T\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259r olsun ki, H.Arasl\u0131n\u0131n 1944-ci ild\u0259 i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6r\u0259n n\u0259\u015frind\u0259 h\u0259min q\u00fcsurlar v\u0259 diqq\u0259tsizlikl\u0259r 1958-c\u0131 ilin t\u0259krar yubiley n\u0259\u015frind\u0259 bir ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 art\u0131q olmu\u015fdur. Eyni zamanda tekstoloji i\u015f\u0259 \u00e7oxlu n\u00fcsx\u0259l\u0259ri c\u0259lb etm\u0259kl\u0259 sad\u0259c\u0259 onlar\u0131 tutu\u015fdurmaq kimi yana\u015fmaq d\u00fczg\u00fcn deyildir. M\u0259tn \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015f ciddi filoloji savad t\u0259l\u0259b edir; ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259 des\u0259k, m\u0259tnin b\u0259rpas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00f6vr\u00fcn tarix, m\u0259d\u0259niyy\u0259t v\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131, \u015e\u0259rq poetikas\u0131n\u0131 m\u00fck\u0259mm\u0259l bilm\u0259k laz\u0131md\u0131r. F\u00fczulinin t\u00fctkc\u0259 \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rinin n\u0259\u015frind\u0259 qar\u015f\u0131ya \u00e7\u0131xan probleml\u0259r bar\u0259sind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u0259qal\u0259 v\u0259 yaz\u0131larda b\u0259hs edils\u0259 d\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259 h\u0259l\u0259 d\u0259 a\u00e7\u0131q qal\u0131r. Bu ara\u015fd\u0131rma bir daha h\u0259min m\u0259s\u0259l\u0259nin h\u0259lli z\u0259rur\u0259tini ortaya qoyur. Dem\u0259li, bu g\u00fcn m\u00f6vcud n\u0259\u015frl\u0259r v\u0259 onlar\u0131n s\u00f6yk\u0259ndiyi n\u00fcsx\u0259l\u0259ri d\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 almaqla F\u00fczuli divan\u0131n\u0131n elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnind\u0259 d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259r aparma\u011fa, yeni v\u0259 daha m\u00fck\u0259mm\u0259l m\u0259tnin n\u0259\u015frin\u0259 b\u00f6y\u00fck bir ehtiyac vard\u0131r.<\/p>\n<p>S\u00f6hb\u0259tl\u0259\u015fdi:\u00a0Fidan Cabbarova<\/p>\n<p>KLV.az<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-2582\" src=\"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/IMG-20231117-WA0041-1-254x300-1.jpg\" alt=\"\" width=\"254\" height=\"300\" \/><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u2013 F\u00fczuli \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n elmi-t\u0259nqidi n\u0259\u015frinin haz\u0131rlanmas\u0131 hans\u0131 z\u0259rur\u0259td\u0259n ir\u0259li g\u0259lib? \u2013 Orta \u0259srl\u0259r klassik \u0259d\u0259bi irsin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sind\u0259, tan\u0131nmas\u0131nda bir-birini tamamlayan iki t\u0259r\u0259f vard\u0131r: bunlardan birincisi \u0259d\u0259bi \u0259s\u0259rl\u0259rin m\u0259tninin n\u0259\u015fri, ikincisi is\u0259 onlar\u0131n elmi t\u0259hlilidir. Yaz\u0131l\u0131 abid\u0259l\u0259rin elmi-t\u0259nqidi m\u0259tnl\u0259rinin haz\u0131rlanmas\u0131ndan \u00f6nc\u0259, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar klassik \u0259s\u0259rl\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6t\u0259b\u0259r v\u0259 \u0259ski \u00e7aplar\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259yirdil\u0259r. Ancaq eyni \u0259s\u0259rin \u00e7oxsayl\u0131 n\u00fcsx\u0259l\u0259ri [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":2583,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/2581"}],"collection":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/comments?post=2581"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/2581\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2585,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/2581\/revisions\/2585"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media\/2583"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media?parent=2581"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/categories?post=2581"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/tags?post=2581"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}