{"id":2864,"date":"2024-01-23T15:04:09","date_gmt":"2024-01-23T11:04:09","guid":{"rendered":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/?p=2864"},"modified":"2024-01-23T15:24:48","modified_gmt":"2024-01-23T11:24:48","slug":"q%c9%99dim-turk-yazili-abid%c9%99l%c9%99rinin-izl%c9%99ri-az%c9%99rbaycan-dili-siv%c9%99l%c9%99rind%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/q%c9%99dim-turk-yazili-abid%c9%99l%c9%99rinin-izl%c9%99ri-az%c9%99rbaycan-dili-siv%c9%99l%c9%99rind%c9%99\/","title":{"rendered":"Q\u0259dim t\u00fcrk yaz\u0131l\u0131 abid\u0259l\u0259rinin izl\u0259ri Az\u0259rbaycan dili \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259"},"content":{"rendered":"<p><strong>Q\u018fD\u0130M T\u00dcRK YAZILI AB\u0130D\u018fL\u018fR\u0130N\u0130N \u0130ZL\u018fR\u0130 AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130 \u015e\u0130V\u018fL\u018fR\u0130ND\u018f<\/strong><\/p>\n<p>Q\u0259dim t\u00fcrk \u0259lifbas\u0131 il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f Orxon-Yenisey da\u015f\u00fcst\u00fc kitab\u0259l\u0259ri \u00fcmumt\u00fcrk yaz\u0131l\u0131 abid\u0259l\u0259ridir. D\u00fcnya \u00fcz\u0259rind\u0259 VIII \u0259sr\u0259 aid olan bu abid\u0259l\u0259rin t\u00fcrkl\u0259r\u0259 m\u0259nsub oldu\u011funun bilinm\u0259si il\u0259 tarixin bir \u00e7ox qaranl\u0131q s\u0259hif\u0259l\u0259rin\u0259 i\u015f\u0131q sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. B\u00fcg\u00fcn\u0259d\u0259k q\u0259dim t\u00fcrk yaz\u0131l\u0131 abid\u0259l\u0259rinin m\u0259tnl\u0259ri bir \u00e7ox m\u00fc\u0259llifl\u0259r (Vilhelm Tomsen, Vasiliy Radlov, Serqey Malov, H\u00fcseyin Nam\u0131k Orkun, \u018flisa \u015e\u00fck\u00fcrl\u00fc, \u018fb\u00fclf\u0259z R\u0259c\u0259bli ve b.) t\u0259r\u0259find\u0259n \u00e7ap edil\u0259r\u0259k oxunmu\u015f v\u0259 m\u00fcxt\u0259l\u0131if aspektl\u0259rd\u0259n t\u0259dqiq olunmu\u015fdur.<\/p>\n<p>M\u00fcasir t\u00fcrk dill\u0259rinin l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibinin \u00e7ox hiss\u0259sini q\u0259dim t\u00fcrk leksik qat\u0131 t\u0259\u015fkil edir. Q\u0259dim t\u00fcrk yaz\u0131l\u0131 abid\u0259l\u0259rinin leksikas\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fcasir t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif formalarda g\u00f6st\u0259rir. Bir qrup s\u00f6zl\u0259r oldu\u011fu kimi (otuz, o\u011ful v\u0259 s.), bir qrup fonetik simas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fib ifad\u0259 el\u0259diyi m\u0259nan\u0131 saxlamaqla (\u0131\u011fa\u00e7 \u2013a\u011fac, me\u015f\u0259; inqek-in\u0259k v\u0259 s.), bir qrup formas\u0131n\u0131 saxlayaraq m\u0259nas\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fm\u0259kl\u0259 (a\u011f\u0131r, a\u015f v\u0259 s.), bir qrup m\u00fcst\u0259qil \u015f\u0259kild\u0259 i\u015fl\u0259kliyini itir\u0259r\u0259k ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259rin t\u0259rkibind\u0259 (\u00f6gey, d\u00fcn\u0259n v\u0259 s.) da\u015fla\u015fm\u0131\u015fd\u0131r. Abid\u0259l\u0259rin dilind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259n qrup s\u00f6zl\u0259r d\u0259 vard\u0131r ki, t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 \u0259d\u0259bi dil s\u0259viyy\u0259sind\u0259 i\u015fl\u0259kliyini itir\u0259r\u0259k \u015fiv\u0259l\u0259rd\u0259 istifad\u0259 olunmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259qal\u0259d\u0259 t\u0259dqiqata c\u0259lb olunan s\u00f6zl\u0259r (az\u0131x, a\u011f\u0131rlamax, adax, ar\u0131, \u0259b\u0259\u00e7i, e\u015fix&#8217;, eym\u0259mm\u0259x&#8217;, k\u0259ndi, kiri\u015f, g\u00f6rk, k\u00fcz, s\u00fcl\u0259nm\u0259x&#8217;, tu\u015f, s\u0259miz, yo\u011furt, davarc\u0131\u011f, qa\u011fan, kuz\u0259 v\u0259 b.) haz\u0131rda Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilind\u0259 i\u015fl\u0259kliyini itir\u0259r\u0259k ancaq canl\u0131 arxiv rolunu oynayan \u015fiv\u0259l\u0259rd\u0259 qorunub saxlan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259qal\u0259d\u0259 h\u0259m q\u0259dim t\u00fcrk yaz\u0131l\u0131 abid\u0259l\u0259ri (K\u00fcl Tigin, Bilg\u0259 Ka\u011fan, Tonyukuk ve b.), h\u0259m d\u0259 Az\u0259rbaycan dili \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259n n\u00fcmun\u0259l\u0259r verilmi\u015f v\u0259 yeri g\u0259ldikc\u0259 Ka\u015f\u011farinin l\u00fc\u011f\u0259tin\u0259, \u015fifahi xalq \u0259d\u0259biyyat\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rin\u0259 (D\u0259d\u0259 Qorqud kitab\u0131, O\u011fuznam\u0259) v\u0259 klassikl\u0259rin dilin\u0259 (N\u0259simi) m\u00fcraci\u0259t olunaraq m\u00fcqayis\u0259l\u0259r apar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>H\u0259r bir dild\u0259ki b\u00fct\u00fcn s\u00f6zl\u0259rin m\u0259cmusu onun l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibini, y\u0259ni leksikas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edir. Leksika dilin f\u0259rqli t\u0259sirl\u0259r v\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259r \u00fcz\u00fcnd\u0259n \u0259n \u00e7ox d\u0259yi\u015fikliy\u0259 u\u011frayan sah\u0259sidir. T\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259sin\u0259 daxil olan 30-a yax\u0131n dild\u0259ki s\u00f6zl\u0259rin \u0259sas \u00f6z\u0259yini q\u0259dim t\u00fcrk leksik qat\u0131 t\u0259\u015fkil edir. Bu dill\u0259rd\u0259 istifad\u0259 olunan q\u0259dim t\u00fcrk leksikas\u0131 Orxon, Yenisey, Talas v\u0259 dig\u0259r abid\u0259l\u0259rin dili il\u0259 yax\u0131ndan s\u0259sl\u0259\u015fir. F\u0259rhad Zeynalov g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir ki, Orxon-Yenisey v\u0259 Talas abid\u0259l\u0259rinin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n s\u00f6zl\u0259rin m\u00fch\u00fcm hiss\u0259si ayr\u0131-ayr\u0131 t\u00fcrk sistemli dill\u0259rd\u0259 bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n fonetik f\u0259rql\u0259rl\u0259 m\u00fchafiz\u0259 olunmu\u015fdur. M\u00fc\u0259llif \u015f\u0259rti olartaq q\u0259dim t\u00fcrk leksikas\u0131n\u0131 \u00fc\u00e7 qrupda birl\u0259\u015fdirmi\u015fdir: ad bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r, \u0259lam\u0259t v\u0259 keyfiyy\u0259t bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r v\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t bildir\u0259n s\u00f6zl\u0259r (Zeynalov, 2008: 39).<\/p>\n<p>XX y\u00fczillikd\u0259 bir \u00e7ox m\u00fc\u0259llifl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n (S\u00fcr\u0259yya Tal\u0131bxanb\u0259yli, R\u00fcst\u0259m R\u00fcst\u0259mov, xaricd\u0259 Fuad K\u00f6pr\u00fcl\u00fc, Ahmet Bican Ercilasun, Cavad Hey\u0259t ve b.) Az\u0259rbaycan dili dialektl\u0259rinin t\u0259snifi apar\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fn \u00e7ox \u00f6z\u00fcn\u00fc do\u011fruldan v\u0259 yay\u0131lan t\u0259snif \u201cAz\u0259rbaycan dialektologiyas\u0131n\u0131n \u0259saslar\u0131\u201d \u0259s\u0259rinin m\u00fc\u0259llifi akademik M\u0259mm\u0259da\u011fa \u015eir\u0259liyevin t\u0259snifi olmu\u015fdur. O, Az\u0259rbaycan dili dialektl\u0259rini co\u011frafi prinsip\u0259 \u0259saslanaraq d\u00f6rd qrupda birl\u0259\u015fdirmi\u015fdir (\u015eir\u0259liyev, 2008: 19). M\u00fcasir t\u0259l\u0259bl\u0259r\u0259 cavab ver\u0259n son t\u0259snifin m\u00fc\u0259llifi Elbrus \u018fzizov Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rini \u00fc\u00e7 b\u00f6y\u00fck l\u0259hc\u0259d\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k onlar\u0131 da \u015fiv\u0259l\u0259r qrupuna ay\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r. M\u00fc\u0259llifin b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u0259 g\u00f6r\u0259 \u015fimal-\u015f\u0259rq l\u0259hc\u0259sin\u0259 Bak\u0131-\u015eamax\u0131, Quba-Xa\u00e7maz, D\u0259rb\u0259nd, q\u0259rb l\u0259hc\u0259sin\u0259 Qaraba\u011f, Qazax-Bor\u00e7al\u0131, Ayr\u0131m, c\u0259nub l\u0259hc\u0259sin\u0259 T\u0259briz, \u018frd\u0259bil, Urmiya, Z\u0259ncan, Nax\u00e7\u0131van \u015fiv\u0259l\u0259r qruplar\u0131 daxildir (\u018fzizov, 2003: 289).<\/p>\n<p>\u018fd\u0259bi dil \u00fcmumxalq dilinin cilalanm\u0131\u015f formas\u0131d\u0131r, \u015fiv\u0259l\u0259r is\u0259 onu qidaland\u0131ran, yaradan xammald\u0131r. \u015eiv\u0259l\u0259r dilin lap q\u0259diml\u0259r\u0259 ged\u0259n k\u00f6kl\u0259ri, bir \u00e7ox m\u00fcbahis\u0259li v\u0259 qaranl\u0131q m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 i\u015f\u0131q sal\u0131b ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tir\u0259n canl\u0131 arxivdir. T\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n \u0259d\u0259bi dill\u0259rind\u0259 bir \u00e7ox t\u0259sirl\u0259rd\u0259n (ba\u015fqa dill\u0259rd\u0259n daxil olan al\u0131nma s\u00f6zl\u0259r v\u0259 s.) v\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n (dilin daxili imkanlar\u0131 hesab\u0131na yeni s\u00f6zl\u0259rin yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 s.) dolay\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r olmu\u015fdur. Q\u0259dim t\u00fcrk yaz\u0131l\u0131 abid\u0259l\u0259rinin dilind\u0259 rast g\u0259ldiyimiz el\u0259 s\u00f6zl\u0259r vard\u0131r ki, onlar art\u0131q \u0259d\u0259bi dild\u0259 \u00f6z i\u015fl\u0259kliyini itirmi\u015fdir, ancaq \u015fiv\u0259l\u0259rd\u0259 konservl\u0259\u015f\u0259r\u0259k qorunub saxlan\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259qal\u0259d\u0259 t\u00fcrk dill\u0259ri ail\u0259sinin o\u011fuz qrupuna daxil olan Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 olunan q\u0259dim t\u00fcrk leksikas\u0131 ara\u015fd\u0131r\u0131lararaq n\u00fcmun\u0259l\u0259rl\u0259 verilmi\u015fdir:<\/p>\n<p><strong><em>A\u011fa-<\/em><\/strong>b\u00f6y\u00fck qarda\u015f, ata; aka, aka ini-b\u00f6y\u00fck ki\u00e7ik qarda\u015flar (Xudiyev, 2015: 458). M\u0259s.: <em>Ogl\u0131 akan\u0131n bilmez erti<\/em> (Kt.\u015f.ID 22) \u201cO\u011flu babas\u0131n\u0131 bilmez idi\u201d (Orkun, 1994: 38-39).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 bu s\u00f6z h\u0259min m\u0259nada i\u015fl\u0259dilm\u0259kd\u0259dir. H\u0259min vahid T\u0259briz \u015fiv\u0259sind\u0259 <em>a\u011fababa <\/em>\u201cbaba\u201d, <em>a\u011facan<\/em> \u201cn\u0259n\u0259\u201d, Quba \u015fiv\u0259sind\u0259 <em>a\u011fabac\u0131 <\/em>\u201cb\u00f6y\u00fck bac\u0131\u201d, Basarke\u00e7\u0259r \u015fiv\u0259sind\u0259 <em>a\u011fabaj\u0131 <\/em>\u201cb\u00f6y\u00fck qarda\u015f\u0131n arvad\u0131na m\u00fcraci\u0259tl\u0259 deyil\u0259n s\u00f6z\u201d, Z\u0259ngibasar \u015fiv\u0259sind\u0259 a\u011famirz\u0259 \u201cb\u00f6y\u00fck qay\u0131n\u201d s\u00f6zl\u0259rinin t\u0259rkib hiss\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. M\u0259s.: <em>M\u0259:m a\u011fababam ham\u0131dan b\u00f6y\u00fcx&#8217;iydi <\/em>(T\u0259briz); <em>A\u011fabaj\u0131m \u00f6yd\u0259 yoxdu, odune:dif<\/em> (Basarke\u00e7\u0259r) v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 13).<\/p>\n<p><strong><em>Azuk<\/em><\/strong>&#8211; Ka\u015f\u011farinin l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259 <em>azuk<\/em> s\u00f6z\u00fcn\u00fcn \u201cazuq\u0259\u201dm\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dildiyi g\u00f6st\u0259rilmi\u015fdir. M\u00fc\u0259llif n\u00fcmun\u0259 olaraq bu s\u00f6z\u00fcn istifad\u0259 edildiyi bir m\u0259s\u0259l d\u0259 vermi\u015fdir: \u201csartn\u0131nq azuk\u0131 ar\u0131\u011f bolsa, yol \u00fczr\u0259 yer = sat\u0131c\u0131n\u0131n mal\u0131 t\u0259z\u0259 olsa, ela yoldaca yeyer\u201d. Bu soz dogru\u00e7ul ve m\u00f6t\u0259b\u0259r oldu\u011funu iddia ed\u0259n, lakin s\u00f6z\u00fcn\u00fc isbat eda bilm\u0259y\u0259n adam haqqrnda deyilir (Ka\u015f\u011fari, 2006, I cild: 135). Q\u0259dim t\u00fcrk yaz\u0131l\u0131 abid\u0259l\u0259rind\u0259 <em>azuk<\/em> s\u00f6z\u00fcn\u00fcn i\u015fl\u0259dildiyi bir \u00e7ox n\u00fcmun\u0259l\u0259r\u0259 rast g\u0259linir. M\u0259s.: <em>Bizin s\u00fc at\u0131 turuk azuk\u0131 yok erti<\/em> (Kt.c.ID 39) \u201cBizim ordunun at\u0131 fena, erzak\u0131 yok idi\u201d (Orkun, 1994: 46).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin Qazax \u015fiv\u0259sind\u0259 \u201cyol azuq\u0259si\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 ed\u0259n <em>az\u0131x <\/em>dialektizmi i\u015fl\u0259dilir (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 31).<\/p>\n<p><strong><em>A\u011f\u0131rlamak<\/em><\/strong>-\u0259zizl\u0259m\u0259k, saymaq, ehtiram v\u0259 etibar g\u00f6st\u0259rm\u0259k (Xudiyev, 2015: 458). M\u0259s.: <em>B\u00f6dk\u0259 \u00f6z\u00fcm olur\u0131p bun\u00e7a a\u011f\u0131r t\u00f6r\u00fcg t\u00f6rt bulu\u014bdak\u0131 (bodun\u011fa it)dim<\/em> (Mog.2) \u201c\u00d6z\u00fcm taxt (\u00fcz\u0259rind\u0259) oturub d\u00f6rd t\u0259r\u0259fi \u0259hat\u0259 ed\u0259n g\u00fccl\u00fc d\u00f6vl\u0259t yaratd\u0131m\u201d v\u0259 s. (\u015e\u00fck\u00fcrl\u00fc, 1993: 260, 264).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin C\u0259bray\u0131l, G\u00f6yg\u00f6l, \u015e\u0259mkir \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259<em> a\u011f\u0131rramax \u201c<\/em>h\u00f6rm\u0259tl\u0259 q\u0259bul etm\u0259k (qona\u011f\u0131)\u201d ifad\u0259si qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259s.: <em>M\u0259s\u0259l\u0259n, s\u0259n qonax g\u0259leysi\u014b, so\u014bra gedif deysi\u014b kin, m\u0259ni yax\u015f\u0131 a\u011f\u0131rrad\u0131lar <\/em>(G\u00f6yg\u00f6l) v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 14). Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilind\u0259n f\u0259rqli olaraq <em>a\u011f\u0131r <\/em>s\u00f6z\u00fc \u015fiv\u0259l\u0259rd\u0259 ba\u015fqa m\u0259nalar\u0131 ifad\u0259 el\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunur. <em>A\u011f\u0131rba\u015fl\u0131, a\u011f\u0131r adam<\/em> \u201ct\u0259mkinli, ciddi, a\u011f\u0131rt\u0259bi\u0259tli insan\u201dlar haqda deyilir. Bu ifad\u0259y\u0259 atalar s\u00f6zl\u0259rind\u0259 d\u0259 rast g\u0259linir: <em>A\u011f\u0131r otur, batman g\u0259l<\/em> v\u0259 s.<\/p>\n<p>Ka\u015f\u011farinin l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259 <em>a\u011f\u0131r<\/em> \u201c\u0259ziz, m\u00f6ht\u0259r\u0259m\u201d, <em>a\u011f\u0131rl\u0131\u011f <\/em>\u201c\u0259ziz, h\u00f6rm\u0259tli\u201d, <em>a\u011f\u0131rl\u0131\u011f<\/em> \u0259r \u201ch\u0259r k\u0259s t\u0259r\u0259find\u0259n say\u0131lan, \u0259zizl\u0259n\u0259n adam\u201d, <em>a\u011f\u0131rland\u0131<\/em> \u201c\u0259zizl\u0259ndi\u201d s\u00f6zl\u0259ri verilmi\u015fdir (Ka\u015f\u011fari, 2006, I cild: 126, 202, 314). \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud kitab\u0131\u201dnda bu s\u00f6z\u00fcn i\u015fl\u0259dilm\u0259sin\u0259 rast g\u0259linir. M\u0259s.: <em>\u00a0Qal\u0131n O\u011fuz b\u0259gl\u0259rin a\u011f\u0131rlad\u0131 <\/em>v\u0259 s. (Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud<em>,<\/em> 1988: 93). \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dnin dilind\u0259 bu s\u00f6zd\u0259n istifad\u0259 olunur: <em>A\u011f\u0131rlayan\u0131 a\u011f\u0131rlarlar;Qona\u011f\u0131n \u0259bl\u0259hi oldur ki, ev issini a\u011f\u0131rlaya<\/em> (O\u011fuznam\u0259, 2006: 42, 137).<\/p>\n<p><strong><em>Adak-<\/em><\/strong>ayaq, <em>adak\u0131n \u00f6r\u00fc <\/em>\u201cayaq \u00fcstd\u0259\u201d, <em>adakl\u0131k<\/em> \u201cayaql\u0131\u201d (Xudiyev, 2015: 459). M\u0259s.: <em>T\u00fcrk budun adak kama\u015ftd\u0131, yablak bo[lda\u00e7]\u0131 erti <\/em>(Kt.\u015fm.7) T\u00fcrk kavminin aya\u011f\u0131 burkuldu [=metaneti kalmad\u0131]; korkak oluverdiler (Orkun, 1994:50); <em>T\u00fcrk bodun adak kama\u015ft\u0131, yablak bolta\u00e7\u0131 erti<\/em> (Mog.30-31) \u201cT\u00fcrk xalq\u0131n\u0131n aya\u011f\u0131 g\u00fccd\u0259n d\u00fc\u015fd\u00fc, pis v\u0259ziyy\u0259t\u0259 qalmaq qorxusu il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131\u201d v\u0259 s. (\u015e\u00fck\u00fcrl\u00fc, 1993: 260, 265).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin q\u0259rb \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 <em>adax <\/em>\u201cu\u015fa\u011f\u0131n ilk add\u0131mlar\u0131\u201d, A\u011fdam \u015fiv\u0259sind\u0259 <em>adax-adax<\/em> \u201cadd\u0131m-add\u0131m, yava\u015f-yava\u015f\u201d, Ming\u0259\u00e7evir \u015fiv\u0259sind\u0259 <em>adax durmax<\/em> \u201cayaq \u00fcst\u0259 durmaq, ilk add\u0131m atmaq\u201d ifad\u0259l\u0259ri i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s.: <em>Ay ir\u0259hm\u0259tdiyin o\u011flu, bir\u0259z yeyin t\u0259rp\u0259ns\u0259n\u0259,\u00a0 adax-adax hava\u011fa gedif g\u0259l\u0259j\u0259x<sup>&#8216;<\/sup>s\u0259n <\/em>v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 12).<\/p>\n<p>Ka\u015f\u011farinin l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259 <em>adhak<\/em> \u201cayaq\u201d, <em>adakl\u0131k <\/em>\u201c\u00fcz\u00fcm ba\u011flar\u0131nda \u00e7ardaq ayaqlar\u0131 d\u00fcz\u0259ltm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259dil\u0259n a\u011fac\u201d, <em>adhakland\u0131 (adhaklanur-adhaklanmak)<\/em> \u201caya\u011f\u0131 oldu\u201d s\u00f6z\u00fc verilmi\u015fdir. Bu atalar s\u00f6z\u00fcnd\u0259 d\u0259 i\u015fl\u0259nmi\u015fdir: \u201cal\u0131m ke\u00e7 kalsa adhaklanur=borc geciks\u0259, ayaqlanar\u201d, (borc sahibi borcunu ist\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6z aya\u011f\u0131 il\u0259 ged\u0259r) (Ka\u015f\u011fari, 2006, I cild: 134, 205, 315).<\/p>\n<p><strong><em>A\u011f\u0131l<\/em><\/strong>-a\u011f\u0131l, qoyun k\u00fcz\u00fc. O\u011fuzca qoyun q\u0131\u011f\u0131na da \u201ca\u011f\u0131l\u201d deyirl\u0259r. Bu iki m\u0259na bir-birin\u0259 yax\u0131n oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 deyilir (Ka\u015f\u011fari, I cild, 2006: 141). Az\u0259rbaycan dilinin Balak\u0259n, Bil\u0259suvar, C\u0259bray\u0131l, Z\u0259ngilan \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 bu vahid \u201cyayda mal-qara saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259traf\u0131 hasarlanm\u0131\u015f \u00fcst\u00fc a\u00e7\u0131q yer\u201d, \u018fli Bayraml\u0131 \u015fiv\u0259sind\u0259 is\u0259 \u201cq\u0131\u015flaqda qoyunlar \u00fc\u00e7\u00fcn qam\u0131\u015fdan tikilmi\u015f yer\u201dm\u0259nas\u0131nda istifad\u0259 edilir (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 14).<\/p>\n<p><strong><em>A\u011fnamak <\/em><\/strong><em>(a\u011f\u0131nmak, a\u011f\u0131namak)-<\/em>yer\u0259 s\u00fcrt\u00fcnm\u0259k, yuvarlanmaq, yerd\u0259 q\u0131vr\u0131lmaq \u00a0(Xudiyev, 2015: 458).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin Qazax, Z\u0259ngibasar \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 <em>a\u011fnamax \u201c<\/em>u\u00e7ub t\u00f6k\u00fclm\u0259k\u201d, Me\u011fri \u015fiv\u0259sind\u0259 <em>a\u011fnatmax<\/em> \u201cdiyirl\u0259tm\u0259k\u201d m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s.: <em>\u00d6y a\u011fneyif t\u00f6k\u00fcl\u00f6r<\/em> (Qazax); <em>Quzay yam\u0259\u015fdan uxarta da\u015f a\u011fnatm\u0131\u015fam ki, \u00fc\u00e7 utax tikar<\/em> (Me\u011fri) v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 15).<\/p>\n<p><strong><em>Ar\u0131mak-<\/em><\/strong>t\u0259mizl\u0259m\u0259k, t\u0259miz olmaq, <em>ar\u0131nmak<\/em> \u201ct\u0259mizl\u0259nm\u0259k\u201d (Xudiyev, 2015: 464). M\u0259s.: <em>Ar\u0131\u011f obut\u0131 yig-tidi<\/em> (Ton 37) \u201cT\u0259miz x\u0259cal\u0259t (m\u0259\u011flubiyy\u0259td\u0259n) yax\u015f\u0131d\u0131r\u201d v\u0259 s. (\u015e\u00fck\u00fcrl\u00fc, 1993: 248, 252).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 <em>ari, ar\u0131<\/em> \u201ct\u0259miz, saf\u201d, <em>ar\u0131mma\u011f<\/em> \u201ct\u0259mizl\u0259nm\u0259k, b\u0259z\u0259nm\u0259k, yuyunmaq\u201d (\u0130mi\u015fli), <em>ar\u0131tdama\u011f, ar\u0131tdamax<\/em> \u201ct\u0259mizl\u0259m\u0259k\u201d (Qazax, \u015e\u0259ki, Quba, Xa\u00e7maz) s\u00f6zl\u0259ri istifad\u0259 olunur. M\u0259s.: <em>A\u015f pi\u015firma\u011fa d\u00fcgi ar\u0131tdadu\u011f <\/em>(Xa\u00e7maz)v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 25-26).<\/p>\n<p>Ka\u015f\u011farinin l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259 <em>arr\u0131\u011f <\/em>\u201c\u00e7ox t\u0259miz, pak\u201d<em>, ar\u0131\u011fl\u0131k<\/em> \u201ct\u0259mizlik\u201d, <em>ar\u0131nd\u0131 <\/em>\u201cyuyundu\u201d s\u00f6zl\u0259ri verilmi\u015fdir (Ka\u015f\u011fari, 2006, I cild: 199, 205, 246). \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud kitab\u0131\u201dnda bu s\u00f6z\u0259 rast g\u0259linir. M\u0259s.: <em>Ax\u0131r-so\u014b\u0131 ar\u0131 imandan ay\u0131rmasun! <\/em>; <em>Qal\u0131n O\u011fuz b\u0259gl\u0259ri ar\u0131 sudan abd\u0259st ald\u0131lar<\/em> v\u0259 s. (Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud<em>,<\/em> 1988: 51, 66). \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dnin dilind\u0259 bu s\u00f6zd\u0259n istifad\u0259 olunur: <em>Ar\u011f ar\u0131nar, ad ar\u0131nmaz<\/em> v\u0259 s. (O\u011fuznam\u0259, 2006: 35). Bu ifad\u0259y\u0259 atalar s\u00f6zl\u0259rind\u0259 d\u0259 rast g\u0259linir: <em>Aydan ar\u0131, sudan duru<\/em> v\u0259 s.<\/p>\n<p>N\u0259siminin dilind\u0259 <em>ar\u0131<\/em> \u201cpak, t\u0259miz, saf\u201d s\u00f6z\u00fc i\u015fl\u0259nmi\u015fdir. M\u0259s.: <em>Qan\u0131 bir incil\u00fc ar\u0131 s\u0259d\u0259f kim; Ar\u0131 g\u00f6ftar, ey s\u0259n\u0259m, ger\u00e7\u0259kl\u0259rin nitqind\u0259dir <\/em>v\u0259 s. (M\u0259mm\u0259dova, 2004: 103).<\/p>\n<p><strong><em>Bulunmak-<\/em><\/strong>tap\u0131lmaq, \u0259ld\u0259 olunmaq, <em>bulun <\/em>\u201c\u0259sir, dustaq\u201d, <em>bulun k\u0131lmak<\/em> \u201c\u0259sir tutmaq\u201d (Xudiyev, 2015: 477-478).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin q\u0259rb \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 (Qazax, Bor\u00e7al\u0131, Ba\u015fke\u00e7id) <em>bulun<\/em> \u201cki\u00e7ik ot tayas\u0131\u201d, <em>bulunnamax<\/em> \u201cki\u00e7ik ot tayas\u0131 d\u00fcz\u0259ltm\u0259k\u201d m\u0259nalar\u0131nda i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s.: Bir tap\u0131ldan \u00fc\u015f d\u00f6rt bulun \u00e7\u0131xer (Bor\u00e7al\u0131) (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 66). G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, bu vahidin s\u0259s cildi \u015fiv\u0259l\u0259rd\u0259 qorunub saxlan\u0131lsa da, semantikas\u0131nda d\u0259yi\u015fiklik olmu\u015fdur.<\/p>\n<p>\u201cO\u011fuznam\u0259\u201dnin dilind\u0259 bu s\u00f6z haz\u0131rda T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrk\u00e7\u0259sind\u0259 oldu\u011fu kimi tapmaq m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir: <em>Iki butum sa\u011f olsun, bulunmayan \u0259r olsun <\/em>(O\u011fuznam\u0259, 2006: 42).<\/p>\n<p><strong><em>\u00c7imsiz-<\/em><\/strong>qar\u0131\u015fs\u0131z, <em>\u00e7iml\u0259\u015fm\u0259k <\/em>\u201ca\u011fr\u0131maq\u201d (Xudiyev, 2015: 480). Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 <em>\u00e7im<\/em> ifad\u0259si \u201ctamam, tamamil\u0259, d\u0259f\u0259, k\u0259r\u0259\u201d, <em>\u00e7im\u00e7\u0259l\u0259\u015fm\u0259x<sup>&#8216;<\/sup><\/em> \u201c\u00fcrp\u0259\u015fm\u0259k\u201d (A\u011fbaba, \u015e\u0259rur), <em>\u00e7im\u00e7\u0259mm\u0259x<sup>&#8216;<\/sup><\/em> (\u015eu\u015fa, A\u011fsu, K\u00fcrd\u0259mir) m\u0259nalar\u0131nda istifad\u0259 olunur. M\u0259s.: <em>\u018ft \u00e7ox ya\u011fl\u0131 olanda de&#8217;rix<sup>&#8216;<\/sup> \u00e7im ya\u011fd\u0131 <\/em>(Goranboy) (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 102).<\/p>\n<p><strong><em>\u00c7in-<\/em><\/strong>h\u0259qiqi, do\u011fru, d\u00fczg\u00fcn, <em>\u00e7\u0131nlamak<\/em> \u201ch\u0259qiq\u0259ti \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xarmaq, meydana \u00e7\u0131xarmaq, t\u0259hlil, t\u0259dqiq etm\u0259k\u201d (Xudiyev, 2015: 481).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin bir \u00e7ox \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 <em>\u00e7in<\/em> \u201cd\u00fcz, do\u011fru\u201d m\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir. K\u0259lb\u0259c\u0259r \u015fiv\u0259sind\u0259 bu ifad\u0259 \u201cqoyunun dizi il\u0259 topu\u011fu aras\u0131ndak\u0131 s\u00fcm\u00fck\u201d, C\u0259lilabad, Yard\u0131ml\u0131 \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cs\u0131ra, c\u0259rg\u0259\u201d, B\u0259rd\u0259, C\u0259bray\u0131l\u00a0 \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 \u201cxal\u00e7a, g\u0259b\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259yrilmi\u015f ip\u201d m\u0259nalar\u0131nda istifad\u0259 olunur. M\u0259s.: <em>N\u0259n\u0259min yuxusu \u00e7in oldu<\/em> (Z\u0259rdab) v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 102).<\/p>\n<p>Ka\u015f\u011farinin l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259 <em>\u00e7\u0131n<\/em> \u201cdo\u011fru, \u00e7in, s\u0259hih\u201d s\u00f6z\u00fc verilmi\u015fdir. M\u00fc\u0259llif s\u00f6z\u0259 aid n\u00fcmun\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir: \u201c\u00e7\u0131n s\u00f6zl\u0259r=o, do\u011fru deyir\u201d, \u201c\u00e7\u0131n ayd\u0131nq=d\u00fcz dedin\u201d (Ka\u015f\u011fari, 2006, I cild: 350).<\/p>\n<p><strong><em>\u00c7omak-<\/em><\/strong>batma, yox olma, g\u00fcn batmas\u0131, dalma, <em>\u00e7ommak, \u00e7omunmak<\/em> \u201ccummaq, ba\u015f vurmaq, dalmaq (suya)\u201d,<em> \u00e7omurmak<\/em> \u201csuda bat\u0131rmaq\u201d, <em>\u00e7omurm\u0131\u015f<\/em> \u201c\u00e7\u00f6m\u00e7\u0259, \u00e7anaq\u201d (Xudiyev, 2015: 482).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 <em>\u00e7o:max,\u00e7o:uma\u011f <\/em>\u201cpozulmaq, sapmaq\u201d (\u015e\u0259ki, D\u0259rb\u0259nd), <em>\u00e7ompuz<\/em> \u201c\u00e7oban \u00e7oma\u011f\u0131\u201d (Zaqatala), <em>\u00e7omur<\/em> \u201cbulan\u0131q\u201d (C\u0259lilabad) s\u00f6zl\u0259ri geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 olunur. M\u0259s.: <em>\u0130\u015f \u00e7o:mas\u0131n, \u00e7o:du qutald\u0131, sora \u00e7\u0259tindi<\/em> v\u0259 s. (\u015e\u0259ki) (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 105).<\/p>\n<p><strong><em>\u018fb\u00e7i<\/em><\/strong>-ev\u00e7i, arvad, qad\u0131n (Xudiyev, 2015: 483). M\u0259s.: <em>Selene kod\u0131 yor\u0131pan karag\u0131n k\u0131salata ebin bark\u0131n anda bozd\u0131m<\/em> (Bil.II D37) \u201cSelengadan a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru y\u00fcr\u00fcy\u00fcp Karag\u0131n k\u0131salta (?) evini, bark\u0131n\u0131 orada bozd\u0131m\u201d v\u0259 s.(Orkun, 1994:66).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 (C\u0259lilabad, Lerik, Yard\u0131ml\u0131, \u0130mi\u015fli, Sabirabad, Z\u0259ngilan) \u201cmama, mama\u00e7a (u\u015faq tutan qad\u0131n)\u201d m\u0259nas\u0131nda ifad\u0259 ed\u0259n <em>\u0259b\u0259\u00e7i<\/em> vahidi istifad\u0259 edilir. M\u0259s.: &#8211;<em>\u018fb\u0259\u00e7i oley beysavad, doxd\u0131r olanda deyeyl\u0259r mama<\/em> (C\u0259lilabad) v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 154).<\/p>\n<p><strong><em>Ekinti<\/em><\/strong>-ikinci (Xudiyev, 2015: 484). M\u0259s.: <em>Ekinti ku\u015fl\u0131gakda ediz birle s\u00fcn\u00fc\u015fdimiz<\/em> (Kt.I\u015e 5) \u201c\u0130kinci [olarak] Ku\u015flagakta Edizlerle harp ettik\u201d (Orkun, 1994: 48-49).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cax\u015fam\u00fcst\u00fc, g\u00fcnbatan vaxt\u0131\u201d m\u0259nas\u0131nda <em>ikindi <\/em>(Bor\u00e7al\u0131, Xa\u00e7maz, Quba), <em>ikitdi <\/em>(L\u0259nk\u0259ran) s\u00f6zl\u0259ri i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s.: \u0130kitdi vaxt\u0131d\u0131, dur g\u00f6r heyvan g\u0259le:y? (L\u0259nk\u0259ran) (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 232).<\/p>\n<p>Ka\u015f\u011farinin l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259 <em>ikin\u00e7<\/em> \u201csayca ikinci olaraq g\u0259l\u0259n\u201d, ikindi \u201cikinci, ikindi namaz vaxt\u0131\u201d s\u00f6zl\u0259ri verilmi\u015fdir (Ka\u015f\u011fari, 2006, I cild: 189, 196).<\/p>\n<p><strong><em>Ell\u0259m\u0259k<\/em><\/strong>-\u0259l etm\u0259k, <em>ellig<\/em> \u201celli, eli olan\u201d, <em>eliglig<\/em> \u201c\u0259li olan\u201d (Xudiyev, 2015: 485).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 bir \u00e7ox m\u0259nalar\u0131 ifad\u0259 ed\u0259n <em>\u0259ll\u0259m\u0259<\/em> dialektizmi i\u015fl\u0259dilir. Xocav\u0259nd, \u015eu\u015fa \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 bu vahid \u201cbacar\u0131ql\u0131, zir\u0259k\u201d, Z\u0259ngibasarda \u201cnadinc\u201d m\u0259nas\u0131nda istifad\u0259 edilir. Dig\u0259r \u015fiv\u0259l\u0259rd\u0259 (Goranboy, Bor\u00e7al\u0131, G\u0259d\u0259b\u0259y, Qazax, Yevlax)\u00a0 h\u0259min vahidin <em>\u0259ll\u0259m:ax, \u0259ll\u0259m\u0259yax<\/em> formalar\u0131nda istifad\u0259 edilm\u0259sin\u0259 d\u0259 rast g\u0259linir. M\u0259s.: El\u0259si var \u0259ll\u0259m\u0259 oluf d\u00fcz\u0259ldir (Xocav\u0259nd); Alpa\u015fan\u0131n o\u011flu yaman \u0259ll\u0259m\u0259yaxd\u0131 (Bor\u00e7al\u0131) v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 159). El aras\u0131nda \u201cbacar\u0131ql\u0131, c\u0259ld i\u015f g\u00f6r\u0259n (adam)\u201d haqq\u0131nda dan\u0131\u015f\u0131lark\u0259n <em>\u0259lli-ayaql\u0131,<\/em> <em>\u0259ld\u0259n iti<\/em> ifad\u0259l\u0259ri d\u0259 i\u015fl\u0259dilir.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin Salyan, K\u00fcrd\u0259mir, C\u0259lilabad, G\u00f6y\u00e7ay \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cel, ham\u0131, ham\u0131s\u0131, tamamil\u0259, b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259\u201d m\u0259nalar\u0131nda <em>ellig, elliy<\/em> s\u00f6zl\u0259ri istifad\u0259 olunur. M\u0259s.: U\u015faxlar elliyi \u00e7ay\u0131n q\u0131ra\u011f\u0131na y\u0131\u011f\u0131l\u0131blar (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 150-151).<\/p>\n<p><strong><em>Eym\u0259nm\u0259k<\/em><\/strong>-utanmaq, s\u0131x\u0131lmaq (Xudiyev, 2015: 484). Az\u0259rbaycan dilinin A\u011fbaba, Bor\u00e7al\u0131, C\u0259bray\u0131l, G\u0259d\u0259b\u0259y, Qazax, Ming\u0259\u00e7evir, O\u011fuz, Tovuz \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cqorxmaq, ehtiyat etm\u0259k\u201d m\u0259nas\u0131nda <em>eym\u0259mm\u0259x<sup>&#8216;<\/sup> <\/em>dialektizmi i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s.: Adam qarann\u0131xda eym\u0259ner (Qazax) v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 153).<\/p>\n<p><strong><em>E\u015fik<\/em><\/strong>-qap\u0131 (Xudiyev, 2015: 487). Az\u0259rbaycan dilinin B\u00f6y\u00fck Qarakils\u0259, \u00c7\u0259nb\u0259r\u0259k, Nax\u00e7\u0131van, O\u011fuz, Tovuz, Zaqatala \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 <em>e\u015fix <sup>&#8216;\u00a0 <\/sup><\/em>s\u00f6z\u00fc \u201ch\u0259y\u0259t\u201d m\u0259nas\u0131nda geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 i\u015fl\u0259dilm\u0259kd\u0259dir. M\u0259s.: <em>E\u015fix <sup>&#8216; <\/sup>d\u0259 bir s\u00f6:\u00fcx var k\u0131, g\u0259l g\u00f6r\u0259s\u0259n<\/em> (Tovuz) v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 151).<\/p>\n<p>\u201cD\u0259d\u0259 Qorqud kitab\u0131\u201dnda bu s\u00f6z <em>e\u015fik,<\/em> <em>e\u015fig<\/em> \u015f\u0259klind\u0259 i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s.: <em>\u00a0E\u015fikd\u0259ki inaqlar!; Baban\u0131\u014b a\u011f\u2013ban e\u015figind\u0259 qarava\u015flar in\u0259k sa\u011far g\u00f6rm\u0259di\u014bmi? <\/em>v\u0259 s. (Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud<em>,<\/em> 1988: 63, 88). Bu s\u00f6z\u0259 \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dd\u0259 rast g\u0259linir: <em>\u018fr\u0259nl\u0259r\u0259 e\u015fik ara i\u015f m\u0259lumdur; \u0130\u015f i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259yim deyirs\u0259n, e\u015fikd\u0259 ol<\/em> (O\u011fuznam\u0259, 2006: 26, 37).<\/p>\n<p>Ka\u015f\u011farinin l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259 <em>e\u015f\u00fck <\/em>s\u00f6z\u00fcn\u00fcn iki m\u0259nas\u0131 verilmi\u015fdir: 1.\u00fcstd\u0259n geyil\u0259n, b\u00fcr\u00fcn\u00fcl\u0259n h\u0259r \u015fey; 2.xanlardan, b\u0259yl\u0259rd\u0259n biri \u00f6ld\u00fcy\u00fc zaman q\u0259bri \u00fcst\u00fcn\u0259 s\u0259rilm\u0259k \u00fczr\u0259 g\u00f6nd\u0259ril\u0259n ip\u0259k par\u00e7ad\u0131r. Bu quma\u015f sonra par\u00e7a-par\u00e7a edilib yoxsullara paylan\u0131l\u0131r (Ka\u015f\u011fari, 2006, I cild: 140).G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, bu s\u00f6z\u00fc \u00fcmumxalq Az\u0259rbaycan dili \u00fc\u00e7\u00fcn semantik arxaizm hesab el\u0259m\u0259k olar (s\u0259s cildi qorunub saxlan\u0131lsa da m\u0259nas\u0131nda d\u0259yi\u015fiklik olmu\u015fdur).<\/p>\n<p>N\u0259siminin dilind\u0259 <em>e\u015fik<\/em> \u201cqap\u0131 \u00f6n\u00fc, astana, h\u0259y\u0259t\u201d s\u00f6z\u00fcnd\u0259n istifad\u0259 olunmu\u015fdur. M\u0259s.: <em>E\u015figind\u0259 b\u0259n onun bir g\u0259day\u0259m; A\u015fiqin yar e\u015figidir K\u0259b\u0259v\u00fc b\u00fctxan\u0259si <\/em>v\u0259 s. (M\u0259mm\u0259dova, 2004: 111).<\/p>\n<p><strong><em>Kend\u00fc<\/em><\/strong>-\u00f6z, \u00f6z\u00fc (Xudiyev, 2015: 496). M\u0259s.: &#8230;<em>eline kend\u00fc yan\u0131ld\u0131g, yablak ki\u011f\u00fcrti\u011f<\/em> (Kt.\u015f.ID 23) \u201c&#8230;\u00fclkene kar\u015f\u0131 kendin yan\u0131ld\u0131n, fena hareket ettin\u201d (Orkun, 1994:40); <em>Tokuz oguz budun kent\u00fc budun\u0131m erti<\/em> (KT\u015fm.4) \u201cDokuz O\u011fuz kavmi kendi kavmim idi\u201d v\u0259 s. (Orkun, 1994:48).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 bu s\u00f6z\u00fcn ba\u015fqa m\u0259nada (tax\u0131l v\u0259 ya un saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn taxtadan d\u00fcz\u0259ldilmi\u015f v\u0259 ya \u00e7ubuqdan h\u00f6r\u00fcl\u00fcb suvanm\u0131\u015f qab) i\u015fl\u0259dilm\u0259si il\u0259 yana\u015f\u0131, <em>k\u0259ndi, k\u0259nd\u00fc\u00a0 <\/em>\u015f\u0259klind\u0259 \u201c\u00f6z\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 etm\u0259sin\u0259 (Basarke\u00e7\u0259r, \u015e\u0259ki, Qazax, D\u0259rb\u0259nd) d\u0259 rast g\u0259linir. M\u0259s.: <em>Qalxuzda g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259 u q\u0259d\u0259r bu\u011fda d\u00fc\u015feydi ki, k\u0259nd\u00fcl\u0259rim\u00fczd\u0259 y\u0259r yux, \u0259v\u00fc bir k\u00fcncind\u0259 t\u00fckeyd\u00fcg<\/em> (D\u0259rb\u0259nd) (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 249).<\/p>\n<p>\u015e\u0259ki \u015fiv\u0259sind\u0259 <em>k\u0259ndi<\/em> s\u00f6z\u00fc birl\u0259\u015fm\u0259 t\u0259rkibind\u0259 d\u0259 i\u015fl\u0259nir. M\u0259s.: <em>k\u0259ndi ba\u015f\u0131na, k\u0259ndi v\u0259zif\u0259m; Mallar\u0131 k\u0259ndi ba\u015f\u0131na buraxanda h\u0259lv\u0259t ki, it\u0259r; Bu m\u0259m k\u0259ndi v\u0259zif\u0259mdi<\/em> v\u0259 s. (\u0130slamov, 1968: 108). <em>K\u0259ndi<\/em> \u0259v\u0259zliyi Qazax \u015fiv\u0259sind\u0259 m\u00fcst\u0259qil \u0259v\u0259zlik kimi deyil, <em>\u00f6zk\u0259ndin\u0259, k\u0259ndiba\u015f\u0131na, k\u0259ndi-k\u0259ndin\u0259<\/em> \u015f\u0259klind\u0259 qorunub saxlanm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259s.:- <em>K\u0259ndi- k\u0259ndin\u0259 i\u015f g\u00f6r\u0259r;- \u00d6zk\u0259ndin\u0259 s\u00fcr\u00fcf gedif ma\u015f\u0131n\u0131 <\/em>v\u0259 s. (M\u0259mm\u0259dli, 2019: 210).<\/p>\n<p><em>K\u0259nd\u00fc<\/em> \u0259v\u0259zliyin\u0259 \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dd\u0259 rast g\u0259linir: <em>Al\u00e7aq yerd\u0259 d\u0259p\u0259cik k\u0259nd\u00fczini ta\u011f sanur; \u00c7oban ata binc\u0259k k\u0259nd\u00fczini b\u0259g sanur; \u00d6ks\u00fcz o\u011flan g\u00f6b\u0259gin k\u0259nd\u00fc k\u0259s\u0259r <\/em>(O\u011fuznam\u0259, 2006: 35, 39).<\/p>\n<p>N\u0259siminin dilind\u0259 qay\u0131d\u0131\u015f \u0259v\u0259zliyinin q\u0259dim formas\u0131 olan <em>k\u0259ndi<\/em> qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259s.: <em>Bu \u00fc\u00e7 n\u0259sn\u0259yi q\u0131l k\u0259ndun\u0259 ad\u0259t; Kim ki, bu hal\u0259 d\u00fc\u015fm\u0259di, qoy vara k\u0259nd\u00fc halin\u0259 <\/em>v\u0259 s. N\u0259siminin \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259 <em>k\u0259ndi<\/em> s\u00f6z\u00fc il\u0259 <em>\u00f6z <\/em>\u0259v\u0259zliyinin birl\u0259\u015fm\u0259sind\u0259n ibar\u0259t olan k\u0259nd\u00f6z\u00fc qay\u0131d\u0131\u015f \u0259v\u0259zliyin\u0259 d\u0259 rast g\u0259linir. M\u0259s.: <em>S\u0259n \u015fumayi-lam\u0259kansan, k\u0259nd\u00f6z\u00fcnd\u0259n bix\u0259b\u0259r<\/em> v\u0259 s. (M\u0259mm\u0259dova, 2004: 55).<\/p>\n<p><strong><em>Kiri\u015f<\/em><\/strong>&#8211; yay haz\u0131rlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259dil\u0259n ip, ox kiri\u015fi (Xudiyev, 2015: 497).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 <em>kiri\u015f<\/em> vahidi bir \u00e7ox m\u0259nalarda i\u015fl\u0259dilm\u0259kd\u0259dir. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 255). Q\u0259rb \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 olunan <em>kiri\u015f<\/em> s\u00f6z\u00fc \u201cc\u0259hr\u0259ni i\u015fl\u0259d\u0259n ip (C\u0259bray\u0131l, Tovuz)\u201d, \u201cqoyun ba\u011f\u0131rsa\u011f\u0131ndan haz\u0131rlanm\u0131\u015f ba\u011f (G\u0259nc\u0259)\u201d m\u0259nalar\u0131n\u0131 bildirir. M\u0259s.: <em>Kiri\u015f olmasa c\u0259hr\u0259 i\u015fd\u0259m\u0259z<\/em> (Tovuz) v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 255).<\/p>\n<p><strong><em>K\u00f6rk<\/em><\/strong>-obraz, t\u0259svir, k\u00f6rk yara\u015f-g\u00f6z\u0259llik, k\u00f6rk menqiz-forma, obraz, \u00f6nq k\u00f6rk-r\u0259ng, forma, obraz, \u00f6nq k\u00f6rk-r\u0259ng, forma; k\u00f6rks\u00fcz-\u00e7irkin, kifir (Xudiyev, 2015: 499).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 (F\u00fczuli, Ming\u0259\u00e7evir, O\u011fuz, \u015e\u0259mkir) \u201cn\u00fcnun\u0259\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 ed\u0259n <em>g\u00f6rk<\/em>, \u015e\u0259mkird\u0259 \u201cn\u00fcmun\u0259 olmaq, ibr\u0259t olmaq\u201d m\u0259nas\u0131nda <em>g\u00f6rk olmax<\/em>, A\u011fdamda \u201cg\u00f6rk\u0259mli\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 bildir\u0259n <em>g\u00f6rkl\u00fc<\/em> s\u00f6zl\u0259rinin istifad\u0259 olunmas\u0131 qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259s.: <em>Bu sa\u014ba g\u00f6rk olsun, bir d\u0259 bel\u0259 i\u015f g\u00f6rm\u0259<\/em> (\u015e\u0259mkir) v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 186).<\/p>\n<p>Ka\u015f\u011farinin l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259 <em>k\u00f6rk<\/em> \u201cg\u00f6z\u0259llik\u201d, <em>k\u00f6rkl\u00fcg<\/em> \u201cg\u00f6z\u0259l v\u0259 g\u00f6rk\u0259mli olan\u201d s\u00f6zl\u0259ri verilmi\u015fdir (Ka\u015f\u011fari, 2006, I cild: 360).\u201cD\u0259d\u0259 Qorqud kitab\u0131\u201dnda bu s\u00f6z\u0259 rast g\u0259linir. M\u0259s.: <em>Qam\u0259n aqan g\u00f6rkli suy\u0131n qurumas\u0131n!<\/em> v\u0259 s. (Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud<em>,<\/em> 1988: 41). \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dnin dilind\u0259 bu s\u00f6zd\u0259n istifad\u0259 olunur: <em>K\u00f6n\u00fcl kimi sev\u0259rs\u0259, g\u00f6rkl\u00fc oldur<\/em> (O\u011fuznam\u0259, 2006: 156).<\/p>\n<p>N\u0259siminin dilind\u0259 <em>g\u00f6rkl\u00fc <\/em>\u201cg\u00f6z\u0259l, q\u0259\u015f\u0259ng\u201d s\u00f6z\u00fc istifad\u0259 olunmu\u015fdur. M\u0259s.: <em>G\u00f6rkl\u00fc y\u00fcz\u00fcn nurind\u0259n al\u0259m m\u00fcn\u0259vv\u0259r old\u0131 <\/em>v\u0259 s. (M\u0259mm\u0259dova, 2004: 113).<\/p>\n<p><strong><em>K\u00fcz<\/em><\/strong>-pay\u0131z, <em>k\u00fczl\u00fcg<\/em>-pay\u0131za aid (sif\u0259t) \u00a0(Xudiyev, 2015: 500).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 <em>k\u00fcz<\/em> dialektizmi bir \u00e7ox m\u0259nalarda (quzu saxlan\u0131lan \u00fcst\u00fc\u00f6rt\u00fcl\u00fc yer, \u0259kin sah\u0259sind\u0259 ki\u00e7ik arx v\u0259 s.) i\u015fl\u0259dilir. Bor\u00e7al\u0131, \u0130mi\u015fli, Qax, Ordubad \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 is\u0259 bu vahid q\u0259dim t\u00fcrk yaz\u0131l\u0131 abid\u0259l\u0259rind\u0259 oldu\u011fu kimi \u201cpay\u0131z\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 edir. Qazaxda \u201cpay\u0131z otla\u011f\u0131\u201d m\u0259nas\u0131nda <em>k\u00fczd\u0259x<sup>&#8216;<\/sup><\/em>, F\u00fczulid\u0259 \u201cpay\u0131zl\u0131q\u201d m\u0259nas\u0131nda <em>k\u00fczd\u00fcx<sup>&#8216;<\/sup><\/em>, Bak\u0131, F\u00fczuli, K\u00fcrd\u0259mir, Sabirabad \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cpay\u0131zda q\u0131rx\u0131lan yun\u201d m\u0259nas\u0131nda <em>k\u00fcz\u0259m<\/em> s\u00f6zl\u0259ri istifad\u0259 olunur. M\u0259s.: Tax\u0131l s\u0259fdi\u014b k\u00fczd\u0259 sula, k\u00fczd\u0259 sulamad\u0131\u014b buzda sula (Bor\u00e7al\u0131) v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 271).<\/p>\n<p>\u201cD\u0259d\u0259 Qorqud kitab\u0131\u201dnda bu s\u00f6z k&lt;g s\u0259s\u0259v\u0259zl\u0259nm\u0259si il\u0259 istifad\u0259 edilir. M\u0259s.: <em>Bir yaz\u0131n, bir g\u00fczin bu\u011fayla bu\u011fray\u0131 sava\u015fd\u0131rarlard\u0131; G\u00fcz almas\u0131 kibi al ya\u014ba\u011f\u0131n tutd\u0131. y\u0131rtd\u0131 <\/em>v\u0259 s. (Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud<em>,<\/em> 1988: 36, 47).<\/p>\n<p><strong><em>K\u00fcz\u0259\u00e7<\/em><\/strong>-qab, bardaq, \u00e7anaq (Xudiyev, 2015: 500).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin Qazax, Ordubad \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cki\u00e7ik saxs\u0131 s\u0259n\u0259k\u201d m\u0259nas\u0131nda <em>kuz\u0259 <\/em>s\u00f6z\u00fcnd\u0259n istifad\u0259 olunur. M\u0259s.: <em>D\u00fcn\u0259n bizim saxs\u0131 kuz\u0259 d\u00fc\u015fd\u00fc s\u0131nd\u0131<\/em> (Qazax) v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 271).<\/p>\n<p><strong><em>Ka\u011fan<\/em><\/strong>-xaqan, xalqlar xan\u0131 (Xudiyev, 2015: 501). M\u0259s.: <em>Tenrite\u011f tenride bolm\u0131\u015f t\u00fcrk bil\u011fe kagan bu \u00f6dke olurt\u0131m<\/em> (Kt.IC1) \u201cG\u00f6\u011fe benzer g\u00f6kte (mevcud) olmu\u015f T\u00fcrk Bilge hakan bu zamanda [iktidar mevkiine] oturdum\u201d (Orkun, 1994: 22).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin L\u0259nk\u0259ran, Me\u011fri \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cigid, q\u00fcvv\u0259tli\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 bildir\u0259n <em>qa\u011fan <\/em>vahidinin i\u015fl\u0259dilm\u0259sin\u0259 rast g\u0259linir. M\u0259s.: <em>Qarda\u015f, o day qa\u011fand\u0131, adam-madam saym\u0131r<\/em> (L\u0259nk\u0259ran) v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 274).<\/p>\n<p><strong><em>Oz\u0131tmak<\/em><\/strong>-\u00f6t\u00fcb ke\u00e7m\u0259k, qaba\u011fa buraxmaq (Xudiyev, 2015: 520). M\u0259s.: <em>Be\u015f bal\u0131k an\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ozd\u0131<\/em> (Bil.II D28) \u201cBe\u015f bal\u0131k an\u0131n i\u00e7in kurtuldu\u201d v\u0259 s.(Orkun, 1994:62).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin q\u0259rb \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 (G\u0259nc\u0259, \u015e\u0259mkir v\u0259 s.) \u201cazd\u0131rmaq\u201d m\u0259nas\u0131nda <em>az\u0131tmax<\/em>, Qax, \u015e\u0259ki \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 \u201citm\u0259k, yay\u0131nmaq\u201d m\u0259nas\u0131nda <em>az\u0131\u015fmax <\/em>s\u00f6zl\u0259ri i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s.: <em>Bizi az\u0131td\u0131, \u00f6z\u00fc gizd\u0259ndi<\/em> (\u015e\u0259mkir) v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 32).<\/p>\n<p>Ka\u015f\u011farinin l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259 <em>oz\u0131t\u011fan <\/em>\u201cbu \u0259r ol at\u0131n oz\u0131t\u011fan=bu adam h\u0259mi\u015f\u0259 at\u0131n\u0131 ir\u0259li s\u00fcr\u0259ndir\u201d, az\u0131tt\u0131 \u201cazd\u0131rd\u0131, \u00e7a\u015fd\u0131rd\u0131\u201d \u00a0ifad\u0259l\u0259ri verilmi\u015fdir (Ka\u015f\u011fari, 2006, I cild: 209, 252).<\/p>\n<p><strong><em>S\u0259miz<\/em><\/strong>-k\u00f6k, k\u00f6k\u0259lmi\u015f heyvan (Ka\u015f\u011fari, I cild, 2006: 370). M\u0259s.: <em>Bilser semiz buka turuk buka teyin bilmez ermi\u015f teyin an\u00e7a sak\u0131nd\u0131m<\/em> (Ton.b.6) \u201cBilmek istese semiz bu\u011fa, zaif bu\u011fa diye bilemez imi\u015f diyerek b\u00f6ylece d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm\u201d v\u0259 s. (Orkun, 1994:102).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin D\u0259rb\u0259nd \u015fiv\u0259sind\u0259 bu vahid oldu\u011fu kimi i\u015fl\u0259dilir (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 427). \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud kitab\u0131\u201dnda bu s\u00f6z\u0259 rast g\u0259linir. M\u0259s.: <em>Sim\u00fcz<\/em> <em>qoyun, ar\u0131q toql\u0131 bay\u0131rda qalsa, qurt g\u0259lib yem\u0259zdi sapan\u0131n qorqus\u0131ndan <\/em>v\u0259 s.<\/p>\n<p><strong><em>S\u00fcl\u0259m\u0259k<\/em><\/strong>-y\u00fcr\u00fc\u015f\u0259 \u00e7\u0131xmaq, qo\u015fun \u00e7\u0259km\u0259k, s\u00fcl\u00fcg-qo\u015funlu, qo\u015funu olan (sif\u0259t). <em>S\u00fc<\/em> \u201cqo\u015fun\u201d dem\u0259kdir. (Xudiyev, 2015: 538-539). M\u0259s.: <em>\u00d6nden kagangaru s\u00fc yor\u0131l\u0131m temi\u015f <\/em>(Ton.\u015fm.29) \u201cDo\u011fu hakan\u0131na kar\u015f\u0131 asker y\u00fcr\u00fctelim demi\u015f\u201d (Orkun, 1994:110); <em>\u0130lqer\u00fc \u015eantun yaz\u0131kateqi s\u00fcledim <\/em>(KTk 3) \u201c\u0130r\u0259lid\u0259 \u015eantun \u00e7\u00f6l\u00fcn\u0259 kimi qo\u015fun \u00e7\u0259kdim\u201d v\u0259 s.(V\u0259liyeva, 2013: 53, 55)<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cqap\u0131-qap\u0131 g\u0259z\u0259n, avaralanan, birt\u0259h\u0259r ba\u015f saxlayan\u201d m\u0259nalar\u0131n\u0131 ifad\u0259 ed\u0259n <em>s\u00fcl\u0259x<sup>&#8216;<\/sup><\/em> (Qarakils\u0259, Ordubad), <em>s\u00fcl\u0259ng\u0259c<\/em> (C\u0259lilabad, Masall\u0131), <em>s\u00fcl\u0259ngi <\/em>(C\u0259bray\u0131l, Quba), <em>s\u00fcl\u0259nm\u0259x<sup>&#8216;<\/sup><\/em> dialektizml\u0259ri istifad\u0259 olunur.M\u0259s.: <em>\u00c7ux s\u00fcl\u0259ngi u\u015fa\u011fsan, el\u0259 bil hi\u00e7 n\u0259 g\u00fcrm\u0259mis\u0259n<\/em> (Quba) v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 449).<\/p>\n<p><strong><em>Ta\u011far<\/em><\/strong>-torba, kis\u0259 (Xudiyev, 2015: 542). Az\u0259rbaycan dilinin Ordubad, A\u011fbaba v\u0259 s. \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 \u201cqoyun-ke\u00e7i d\u0259risind\u0259n haz\u0131rlanan kis\u0259, da\u011farc\u0131q, torba\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 ifad\u0259 ed\u0259n <em>davarc\u0131\u011f,<\/em> <em>davar\u00e7\u0131n<\/em> dialektizml\u0259ri qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 120).(Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 478).<\/p>\n<p>\u201cD\u0259d\u0259 Qorqud kitab\u0131\u201dnda bu s\u00f6z\u00fcn <em>ta\u011farc\u0131\u011f<\/em> \u015f\u0259klind\u0259 i\u015fl\u0259dilm\u0259sin\u0259 rast g\u0259linir. M\u0259s.: <em>\u00a0\u00c7oban ta\u011farc\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0131qard\u0131 <\/em>v\u0259 s. (Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud<em>,<\/em> 1988: 46).<\/p>\n<p>Ka\u015f\u011farinin l\u00fc\u011f\u0259tind\u0259 <em>ta\u011far<\/em>\u00a0 \u201ci\u00e7in\u0259 bu\u011fda v\u0259 ba\u015fqa \u015feyl\u0259r qoyulan n\u0259sn\u0259, da\u011farc\u0131q, kis\u0259, \u00e7uval, xaral\u201d s\u00f6z\u00fc qeyd\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. L\u00fc\u011f\u0259td\u0259\u00a0 <em>tavvar<\/em> \u201ccanl\u0131, cans\u0131z mal\u201d, <em>tavvarl\u0131\u011f<\/em> \u201ctavvarl\u0131\u011f \u0259r-mal\u0131 olan adam\u201d s\u00f6zl\u0259ri verilmi\u015fdir (Ka\u015f\u011fari, 2006, I cild: 409, 367, 474).\u201cO\u011fuznam\u0259\u201dd\u0259 bu s\u00f6z\u0259 rast g\u0259linir. M\u0259s.: <em>\u018fr tavar\u0131 a\u00e7\u0131q g\u0259r\u0259k; M\u0259lik,-d\u0259girm\u0259n, <strong>tavar,-qoyun<\/strong>, devl\u0259t, -o\u011ful <\/em>v\u0259 s.<\/p>\n<p>\u201cO\u011fuznam\u0259\u201dd\u0259ki n\u00fcmun\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rir ki, rus dilind\u0259 geni\u015f i\u015fl\u0259dil\u0259n <em>\u0442\u043e\u0432\u0430\u0440<\/em> \u201cmal, \u0259mt\u0259\u0259\u201d ifad\u0259si h\u0259min dild\u0259ki q\u0259dim t\u00fcrk leksik qat\u0131na m\u0259xsusdur. Buradak\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rd\u0259 rus s\u00f6zl\u0259rin\u0259 rast g\u0259linir. Sam\u0259t \u018flizad\u0259 g\u00f6st\u0259rmi\u015fdir ki, \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dd\u0259 qiym\u0259tli faktlardan biri o\u011fuzlar\u0131n ruslarla qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u0259d\u0259ni, ictimai-iqtisadi \u0259laq\u0259l\u0259rin\u0259 i\u015far\u0259 ed\u0259n, yaz\u0131 dilimizd\u0259 \u00f6z \u0259ksini tapan, ilk rus s\u00f6z v\u0259 ifad\u0259l\u0259rini ya\u015fadan n\u00fcmun\u0259dir: <em>\u201cAq\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n var ik\u0259n <strong>\u201cdobra yunaq!\u201d <\/strong>dedil\u0259r. Aq\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n yedil\u0259r, <strong>\u201cpoydi z bo\u011fom!\u201d<\/strong>\u00a0 dedil\u0259r\u201d<\/em> (O\u011fuznam\u0259, 2006: 18)<em>.<\/em><\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin q\u0259rb \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 bu s\u00f6z fonetik d\u0259yi\u015fikliy\u0259 u\u011frayaraq <em>davar<\/em> \u015f\u0259klind\u0259 \u201cx\u0131rdabuynuzlu heyvan, qoyun-ke\u00e7i\u201dm\u0259nas\u0131nda i\u015fl\u0259dilir<\/p>\n<p><strong><em>Tezm\u0259k<\/em><\/strong>-qa\u00e7maq (Xudiyev, 2015: 546). Az\u0259rbaycan dilinin q\u0259rb \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 \u201ctez olmaq, t\u0259l\u0259sm\u0259k\u201d\u00a0 m\u0259nas\u0131nda <em>tezd\u0259m\u0259x<sup>&#8216;<\/sup> <\/em>(Bor\u00e7al\u0131, Qazax), \u201cs\u00fcr\u0259tl\u0259ndirm\u0259k\u201d m\u0259nas\u0131nda <em>tezd\u0259tm\u0259x<sup>&#8216; <\/sup>\u00a0<\/em>(Hamaml\u0131) s\u00f6zl\u0259ri istifad\u0259 olunur. M\u0259s.: <em>S\u0259n \u0259riz\u0259ni yaz ver, tezd\u0259tm\u0259x<sup>&#8216;\u00a0 <\/sup>m\u0259nim boynuma<\/em> (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 487).<\/p>\n<p><strong><em>T\u00fcn<\/em><\/strong><em>&#8211;<\/em>gec\u0259. M\u0259s.: <em>T\u00fcn katd\u0131m\u0131z<\/em> (Ton.B35) \u201cGece (y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015fe) devam ettik\u201d ; <em>Ol ok t\u00fcn budun\u0131n\u00a0 sayu \u0131t\u0131m\u0131z <\/em>(Ton.C42) \u201cAyn\u0131 gece milletin hepsine haber g\u00f6nderdik\u201d v\u0259 s. (Orkun, 1994:112, 114).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 <em>t\u00fcn<\/em> s\u00f6z\u00fc semantik arxaizm kimi \u201cs\u0259kkiz litrlik neft qab\u0131\u201d(Qax), \u201ch\u0259r iki t\u0259r\u0259find\u0259 m\u00fcxt\u0259lif d\u00fckanlar olan \u00fcst\u00fc\u00f6rt\u00fcl\u00fc pasaj\u201d(G\u0259nc\u0259) m\u0259nalar\u0131nda istifad\u0259 olunur. M\u0259s.: <em>Ba\u015fmax\u00e7\u0131 \u018fli ki\u015fi t\u00fcnd\u0259 olur<\/em> v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 513).<\/p>\n<p><strong><em>T\u00fc\u015f<\/em><\/strong>-yuxu, yuxu g\u00f6rm\u0259, <em>t\u00fc\u015f\u0259m\u0259k<\/em>-yuxu g\u00f6rm\u0259k (Xudiyev, 2015: 561).<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan dilinin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259\u00a0 bir \u00e7ox m\u0259nalar ifad\u0259 etm\u0259si il\u0259 yana\u015f\u0131, <em>tu\u015f<\/em> s\u00f6z\u00fc \u201cyuxu, r\u00f6ya\u201d (Bor\u00e7al\u0131, G\u0259d\u0259b\u0259y, \u0130mi\u015fli, Qazax, Tovuz) m\u0259nas\u0131nda da istifad\u0259 olunur. M\u0259s.: <em>Tu\u015fun d\u00fczd\u00fcy\u00fc yozma\u011f\u0131ndad\u0131<\/em> (Qazax) v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 508). Zaqatala \u015fiv\u0259sind\u0259 bu vahid t&gt;d s\u0259s\u0259v\u0259zl\u0259nm\u0259si il\u0259 i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s.: <em>Ax\u015fam bir yax\u015f\u0131 d\u00fc\u015f g\u00f6rd\u00fcm<\/em> v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 149).<\/p>\n<p>D\u00fc\u015f s\u00f6z\u00fcn\u0259 \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dd\u0259 rast g\u0259linir: <em>D\u00fc\u015fd\u0259 d\u00fcg\u00fcr a\u011f\u0131rd\u0131r; D\u00fc\u015fi g\u00f6r\u0259nd\u0259 degil, yorandad\u0131r <\/em>(O\u011fuznam\u0259, 2006: 94, 97). \u201cD\u0259d\u0259 Qorqud kitab\u0131\u201dnda <em>d\u00fc\u015f <\/em>s\u00f6z\u00fc i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s.:<em> Bil\u00fcrmisin, qar\u0131nda\u015f\u0131m Qarag\u00fcn\u0259 d\u00fc\u015fimd\u0259 n\u0259 g\u00f6r\u00fcndi? <\/em>v\u0259 s. (Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud<em>,<\/em> 1988: 44).<\/p>\n<p>N\u0259siminin dilind\u0259 <em>du\u015f<\/em> \u201cyuxu, r\u00f6ya\u201d s\u00f6z\u00fcnd\u0259n istifad\u0259 olunmu\u015fdur. M\u0259s.: <em>G\u0259r s\u0259ni g\u00f6rs\u0259 idi du\u015fda p\u0259ri; Bir \u0259caib s\u00f6hb\u0259t oldu gu\u015feyi-c\u0259nn\u0259td\u0259 du\u015f <\/em>v\u0259 s. (M\u0259mm\u0259dova, 2004: 110).<\/p>\n<p><strong><em>Yo\u011furt<\/em><\/strong>-qat\u0131q (Xudiyev, 2015: 577). Az\u0259rbaycan dilinin D\u0259rb\u0259nd, Tabasaran \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 bu s\u00f6z eyni m\u0259nada i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s.: <em>S\u00fct\u0259 \u00e7alas\u0131 vuradig yo\u011furt olma\u011fa<\/em> (D\u0259rb\u0259nd) v\u0259 s. (Az\u0259rbaycan dilinin dialektoloji l\u00fc\u011f\u0259ti, 2007: 550)<\/p>\n<p>\u201cD\u0259d\u0259 Qorqud kitab\u0131\u201dnda bu s\u00f6z istifad\u0259 olunur M\u0259s.: <em>G\u0259ldi\u014b ol kim sold\u0131ran soyd\u0131r, sapadanca yerind\u0259n uru turar, \u0259lin-y\u00fczin yumadan toquz bazlamac il\u0259n bir k\u00fcvl\u0259k\u00a0 yo\u011furd g\u0259v\u0259zl\u0259r&#8230;<\/em>; (Kitabi-D\u0259d\u0259 Qorqud<em>,<\/em> 1988: 33). \u201cO\u011fuznam\u0259\u201dnin dilind\u0259 bu s\u00f6z\u0259 rast g\u0259linir.M\u0259s.: <em>Yo\u011furd\u0131n saq\u0131nan boran\u0131 yem\u0259z<\/em> v\u0259 s. (O\u011fuznam\u0259, 2006: 177).<\/p>\n<p>N\u0259siminin dilind\u0259 <em>yo\u011furt<\/em> \u201cqat\u0131q\u201d s\u00f6z\u00fc i\u015fl\u0259dilir. M\u0259s.: <em>B\u0259y siz\u0259 yazd\u0131rd\u0131 bir k\u00f6kl\u00fck yo\u011furt<\/em> v\u0259 s. (M\u0259mm\u0259dova, 2004: 126).<\/p>\n<p>M\u0259qal\u0259d\u0259 VIII \u0259srd\u0259 Orxon-Yenisey abid\u0259l\u0259rinin dilind\u0259 i\u015fl\u0259n\u0259n v\u0259 haz\u0131rda Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilind\u0259 i\u015fl\u0259kliyini itirm\u0259sin\u0259 baxmayaraq,\u00a0 \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259 qorunub saxlan\u0131lan s\u00f6zl\u0259r t\u0259dqiqata c\u0259lb edilmi\u015fdir. H\u0259r hans\u0131 bir etnosun tarixi k\u00f6kl\u0259rinin n\u0259 q\u0259d\u0259r q\u0259dim d\u00f6vrl\u0259r\u0259 getdiyini v\u0259 m\u0259skunla\u015fd\u0131\u011f\u0131 co\u011frafi areal\u0131 g\u00f6st\u0259r\u0259n toponimik faktlarla (Qarapapaq (q\u0259dim t\u00fcrk tayfas\u0131)-Az\u0259rbaycan\u0131n Qazax \u0259razisind\u0259 k\u0259nd ad\u0131, Af\u015far (q\u0259dim t\u00fcrk tayfas\u0131)-indiki Erm\u0259nistan\u0131n Vedibasar (Ararat) \u0259razisind\u0259 k\u0259nd ad\u0131 v\u0259 s.) yana\u015f\u0131, linqvistik faktlar da \u00e7ox \u00f6n\u0259mlidir. B\u0259z\u0259n tarix saxtala\u015fd\u0131r\u0131la bil\u0259r, yer adlar\u0131 d\u0259yi\u015fdiril\u0259 bil\u0259r, \u0259d\u0259bi dil\u0259 bel\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 oluna bil\u0259r, amma sad\u0259 xalq\u0131n g\u00fcnd\u0259lik h\u0259yat\u0131nda istifad\u0259 etdiyi s\u00f6zl\u0259r\u0259 qar\u0131\u015f\u0131b t\u0259sir el\u0259m\u0259k \u00e7ox \u00e7\u0259tin bir prosesdir. M\u0259hz onlar tarixin \u0259n q\u0259dim v\u0259 \u0259n d\u0259rin qatlar\u0131na i\u015f\u0131q salan \u00e7\u0131raqlard\u0131r.<\/p>\n<p><em><strong>Sevinc Q\u0259mb\u0259rli<\/strong><\/em><br \/>\n<em><strong>Filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Q\u018fD\u0130M T\u00dcRK YAZILI AB\u0130D\u018fL\u018fR\u0130N\u0130N \u0130ZL\u018fR\u0130 AZ\u018fRBAYCAN D\u0130L\u0130 \u015e\u0130V\u018fL\u018fR\u0130ND\u018f Q\u0259dim t\u00fcrk \u0259lifbas\u0131 il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f Orxon-Yenisey da\u015f\u00fcst\u00fc kitab\u0259l\u0259ri \u00fcmumt\u00fcrk yaz\u0131l\u0131 abid\u0259l\u0259ridir. D\u00fcnya \u00fcz\u0259rind\u0259 VIII \u0259sr\u0259 aid olan bu abid\u0259l\u0259rin t\u00fcrkl\u0259r\u0259 m\u0259nsub oldu\u011funun bilinm\u0259si il\u0259 tarixin bir \u00e7ox qaranl\u0131q s\u0259hif\u0259l\u0259rin\u0259 i\u015f\u0131q sal\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. B\u00fcg\u00fcn\u0259d\u0259k q\u0259dim t\u00fcrk yaz\u0131l\u0131 abid\u0259l\u0259rinin m\u0259tnl\u0259ri bir \u00e7ox m\u00fc\u0259llifl\u0259r (Vilhelm Tomsen, Vasiliy Radlov, Serqey Malov, H\u00fcseyin [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":2866,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/2864"}],"collection":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/comments?post=2864"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/2864\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2870,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/2864\/revisions\/2870"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media\/2866"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media?parent=2864"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/categories?post=2864"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/tags?post=2864"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}