{"id":350,"date":"2020-08-29T11:20:29","date_gmt":"2020-08-29T07:20:29","guid":{"rendered":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/?p=350"},"modified":"2020-08-29T11:20:29","modified_gmt":"2020-08-29T07:20:29","slug":"%c9%99d%c9%99bi-dilin-safliginin-qorunmasinda-v%c9%99-z%c9%99nginl%c9%99sm%c9%99sind%c9%99-b%c9%99dii-%c9%99d%c9%99biyyatin-rolu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/%c9%99d%c9%99bi-dilin-safliginin-qorunmasinda-v%c9%99-z%c9%99nginl%c9%99sm%c9%99sind%c9%99-b%c9%99dii-%c9%99d%c9%99biyyatin-rolu\/","title":{"rendered":"\u018fD\u018fB\u0130 D\u0130L\u0130N SAFLI\u011eININ QORUNMASINDA V\u018f   Z\u018fNG\u0130NL\u018f\u015eM\u018fS\u0130ND\u018f B\u018fD\u0130\u0130 \u018fD\u018fB\u0130YYATIN ROLU"},"content":{"rendered":"<p><strong>Quliyeva Rima Hacal\u0131 q\u0131z\u0131. 1960-c\u0131 ild\u0259 anadan olmu\u015fdur. 1977-1982-ci ill\u0259rd\u0259 V.\u0130.Lenin ad\u0131na AP\u0130-nin Filologiya fakult\u0259sini bitirmi\u015fdir. 2011-ci ild\u0259n ADPU-nun \u015eamax\u0131 filial\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u00a0 \u018fD\u018fB\u0130 D\u0130L\u0130N SAFLI\u011eININ QORUNMASINDA V\u018f \u00a0\u00a0Z\u018fNG\u0130NL\u018f\u015eM\u018fS\u0130ND\u018f B\u018fD\u0130\u0130 \u018fD\u018fB\u0130YYATIN ROLU<\/strong><\/p>\n<p>Dil milli m\u00fcst\u0259qilliyin, suverenliyin, istiqlal\u0131n, milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin \u0259sas atributlar\u0131ndan, Az\u0259rbaycan\u00e7\u0131l\u0131q ideologiyas\u0131n\u0131n \u0259sas prinsipl\u0259rind\u0259n biridir. Milli dil h\u0259r bir xalq\u0131n milli oyan\u0131\u015f, milli d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzinin inki\u015faf\u0131nda m\u00fcst\u0259sna rol oynay\u0131r. M\u0259hz bunlar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 alan m\u0259rhum prezidentimiz Heyd\u0259r \u018fliyev t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f v\u0259 zaman-zaman h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n Az\u0259rbaycan dilinin inki\u015faf konsepsiyas\u0131na g\u00f6r\u0259 dil m\u0259s\u0259l\u0259si -milli m\u00fcdafi\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259sidir. Dili\u00a0 qorumaq v\u0259t\u0259ni qorumaq dem\u0259kdir. \u00c7\u00fcnki dil d\u0259 V\u0259t\u0259n q\u0259d\u0259r, tarix q\u0259d\u0259r, ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259r q\u0259d\u0259r \u0259ziz, bayraq kimi m\u00fcq\u0259dd\u0259sdir. Dil olmay\u0131nca mill\u0259t, milliyy\u0259t olmaz. Milli m\u0259d\u0259niyy\u0259tin, t\u0259hsilin, elmin t\u0259m\u0259l \u00fcns\u00fcr\u00fc dildir.<\/p>\n<p>Ana dili- az\u0259rbaycan dili ail\u0259d\u0259n ba\u015flayaraq \u0259n y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259l\u0259r\u0259 q\u0259d\u0259r ictimai h\u0259yat\u0131m\u0131z\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259ri il\u0259 t\u0259masdad\u0131r. Ana dili bir m\u0259nada, xalq\u0131n \u00f6z\u00fcd\u00fcr, xalq\u0131n m\u0259n\u0259viyyat\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Bu g\u00fcn qar\u015f\u0131m\u0131zda duran \u0259n m\u00fch\u00fcm v\u0259zif\u0259 m\u00fcst\u0259qil respublikam\u0131z\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 daha da inki\u015faf edib, t\u0259r\u0259qqi etm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn yeni ruhlu v\u0259t\u0259nda\u015flar, y\u0259ni hadis\u0259l\u0259ri m\u00fcst\u0259qil t\u0259hlil edib ondan d\u00fczg\u00fcn n\u0259tic\u0259 \u00e7\u0131xarma\u011f\u0131 bacaran, milli-m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259rimizi qoruyan, dilimizin safl\u0131\u011f\u0131 v\u0259 t\u0259mizliyi \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcbariz\u0259 aparan v\u0259t\u0259nda\u015flar yeti\u015fdirm\u0259kdir. Bu v\u0259zif\u0259l\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 b\u0259dii \u0259d\u0259biyyat\u0131n imkanlar\u0131 daha geni\u015fdir. Dilimizi z\u0259nginl\u0259\u015fdirm\u0259k v\u0259 ondan yerli-yerind\u0259 d\u00fczg\u00fcn istifad\u0259 etm\u0259k bax\u0131m\u0131ndan \u0259d\u0259biyyat\u0131 sevm\u0259k, Az\u0259rbaycan v\u0259 d\u00fcnya \u0259d\u0259biyyat\u0131 n\u00fcmun\u0259l\u0259rini m\u00fctali\u0259 etm\u0259k, xalq yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilm\u0259k laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p>Xalq yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda dilin insan\u0131n zehni v\u0259 ruhu il\u0259 ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu g\u00f6st\u0259rilir. Xalq bu fikri bel\u0259 deyir: \u201cS\u00f6z can\u0131n c\u00f6vh\u0259ridir\u201d, \u201cDil insan\u0131n \u00f6z\u00fcd\u00fcr\u201d, \u201cDili il\u0259 ilan\u0131 yuvas\u0131ndan \u00e7\u0131xarar\u201d<\/p>\n<p>Dilin \u0259sas vahidi olan s\u00f6z fikrin ifad\u0259sin\u0259 xidm\u0259t edir. \u00dcnsiyy\u0259t bunlar vasit\u0259sil\u0259 yaran\u0131r. Yaz\u0131l\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131m\u0131zda da h\u0259mi\u015f\u0259 dil haqq\u0131nda d\u0259y\u0259rli fikirl\u0259r s\u00f6yl\u0259mi\u015fl\u0259r. Klassikl\u0259rimiz dili d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 il\u0259, m\u0259n\u0259viyyatla, insan\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131 olan hadis\u0259 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirmi\u015fl\u0259r. F\u00fczuli deyirdi:<\/p>\n<p>Can s\u00f6zd\u00fcr \u0259g\u0259r bilirs\u0259 insan,<\/p>\n<p>S\u00f6zd\u00fcr ki, deyirl\u0259r, \u00f6zg\u0259dir can.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 s\u00f6z insan\u0131n \u0259n iti silah\u0131, onun m\u0259n\u0259vi al\u0259mini tan\u0131dan ba\u015fl\u0131ca vasit\u0259 olmu\u015fdur. H\u0259zr\u0259t \u018flinin s\u00f6yl\u0259diyi kimi, h\u0259r k\u0259s \u00f6z dilinin alt\u0131nda gizl\u0259nib. Dan\u0131\u015fmay\u0131nca kimliyi, nec\u0259liyi bilinm\u0259z.<\/p>\n<p>XII \u0259sr b\u00f6y\u00fck Az\u0259rbaycan \u015fairi N.G\u0259nc\u0259vi \u201cX\u0259ms\u0259\u201dy\u0259 daxil olan poemalar\u0131nda s\u00f6z\u00fcn q\u00fcdr\u0259tind\u0259n b\u0259hs etmi\u015f, onu ilahi ba\u015flan\u011f\u0131cla \u0259laq\u0259l\u0259ndir\u0259r\u0259k m\u0259dh etmi\u015fdir. O, dilin, b\u0259dii s\u00f6z\u00fcn, nitqin, yaz\u0131n\u0131n, b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin inki\u015faf tarixind\u0259ki misilsiz rolundan, onun m\u00fcasir h\u0259yatda \u0259h\u0259miyy\u0259tind\u0259n dan\u0131\u015f\u0131r, s\u00f6z\u00fc insan\u0131n can\u0131 v\u0259 \u00f6z\u00fc hesab edirdi. \u015eairin fikrinc\u0259, \u015feir, b\u0259dii s\u00f6z insanlar\u0131 t\u0259rbiy\u0259 etm\u0259k vasit\u0259sidir:<\/p>\n<p>Kim ki s\u00f6z\u0259 verdi s\u0131\u011fal, sahman\u0131,<\/p>\n<p>S\u00f6zl\u0259 bi\u015firdi \u00e7iy olan insan\u0131.<\/p>\n<p>M\u0259lumdur ki, \u0259d\u0259bi dilin, b\u0259dii, obrazl\u0131 ifad\u0259 imkanlar\u0131, leksik v\u0259 frazeoloji \u0259lvanl\u0131\u011f\u0131, \u00fcslubi \u00e7alarlar\u0131 s\u00f6z s\u0259n\u0259tinin kamil n\u00fcmun\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r. M\u00fcasir xalq dan\u0131\u015f\u0131q dilinin \u0259n yax\u015f\u0131 keyfiyy\u0259tl\u0259rinin ifad\u0259\u00e7isi b\u0259dii \u0259s\u0259rin dilidir. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259dir ki, h\u0259r hans\u0131 bir b\u0259dii \u0259s\u0259rin oxunub \u00f6yr\u0259nilm\u0259si \u015fagirdl\u0259r\u0259 \u00f6z fikir v\u0259 hissl\u0259rini daha tutarl\u0131 ifad\u0259 etm\u0259k imkan\u0131 verir. Onlar\u0131n dilinin, nitqinin inki\u015faf etdirilm\u0259sind\u0259 b\u0259dii \u0259d\u0259biyyat n\u00fcmun\u0259l\u0259rinin b\u00f6y\u00fck \u0259h\u0259miyy\u0259ti vard\u0131r. \u018fd\u0259biyyat\u0131n t\u0259drisi prosesind\u0259 \u0259sas obyekt \u015fagirdl\u0259rd\u0259 s\u00f6z\u00fcn b\u0259dii imkanlar\u0131n\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259k v\u0259 ondan d\u00fczg\u00fcn istifad\u0259 etm\u0259k bacar\u0131\u011f\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259kdir. Odur ki, t\u0259lim prosesi zaman\u0131 \u0259d\u0259bi \u0259s\u0259rl\u0259rin b\u0259dii dil x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rinin \u00f6yr\u0259dilm\u0259sin\u0259 diqq\u0259t yetirm\u0259k, \u015fagirdl\u0259rin bu sah\u0259d\u0259 bacar\u0131q v\u0259 v\u0259rdi\u015fl\u0259rini inki\u015faf etdirm\u0259k diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 dayanmal\u0131d\u0131r. H\u0259r hans\u0131 bir b\u0259dii \u0259d\u0259biyyat n\u00fcmun\u0259l\u0259rini oxuyan \u015fagird dild\u0259n istifad\u0259nin m\u00fcxt\u0259lif imkanlar\u0131n\u0131 \u0259yani \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6r\u00fcr v\u0259 bu da onun nitqinin inki\u015faf\u0131na t\u0259sir edir. Nitqind\u0259 dilin imkanlar\u0131ndan, x\u00fcsusil\u0259, b\u0259dii \u00e7alarlar\u0131ndan eyni \u015f\u0259kild\u0259 faydalana bilir. S\u00f6z\u00fcn b\u0259dii g\u00fcc\u00fcnd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259nl\u0259rin nitqi daha t\u0259sirli v\u0259 cazib\u0259dar olur. \u015eagird s\u00f6zl\u0259ri d\u00fczg\u00fcn t\u0259l\u0259ff\u00fcz etm\u0259k, c\u00fcml\u0259 qurmaq, m\u0259ntiqi vur\u011fuya, ifad\u0259liliy\u0259 \u0259m\u0259l etm\u0259k, hiss v\u0259 h\u0259y\u0259canlar\u0131n\u0131, ideyan\u0131 \u00e7atd\u0131rmaq bacar\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015fifahi v\u0259 yaz\u0131l\u0131 nitq\u0259 aid n\u00fcmun\u0259l\u0259r, sual v\u0259 tap\u015f\u0131r\u0131qlar sistemind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 yiy\u0259l\u0259nirl\u0259r. \u015eifahi nitqin inki\u015faf\u0131 \u0259d\u0259biyyat d\u0259rsl\u0259rind\u0259 \u015fagirdl\u0259rin l\u00fc\u011f\u0259t ehtiyat\u0131n\u0131n z\u0259nginl\u0259\u015fdirilm\u0259si \u00fczr\u0259 ard\u0131c\u0131l, sistemli i\u015f apar\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edir.<\/p>\n<p>\u015eifahi nitq s\u00f6z\u00fc, fikri duyma\u011f\u0131, onu m\u0259tnd\u0259 m\u0259nas\u0131n\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259yi, z\u0259ruri hallarda h\u0259min s\u00f6z\u0259 sinonim se\u00e7m\u0259yi t\u0259l\u0259b edir. H\u0259r hans\u0131 bir m\u0259tnin \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015f zaman\u0131 \u015fagirdl\u0259r oradak\u0131 tan\u0131\u015f olmayan s\u00f6zl\u0259ri, tipin dilind\u0259 i\u015fl\u0259dil\u0259n dialektizmi, varvarizmi, vulqarizmi, el\u0259c\u0259 d\u0259 termini, neologizmi,\u00a0 \u00e7oxm\u0259nal\u0131 s\u00f6zl\u0259ri, frazeoloji birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259ri v\u0259 s. m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirir, m\u0259nas\u0131n\u0131 ayd\u0131nla\u015fd\u0131r\u0131r. \u00d6yr\u0259ndikl\u0259ri atalar s\u00f6z\u00fc, m\u0259s\u0259l\u00a0 v\u0259 aforizml\u0259ri nitql\u0259rind\u0259 yerli yerind\u0259 i\u015fl\u0259tm\u0259k bacar\u0131\u011f\u0131na yiy\u0259l\u0259nirl\u0259r.<\/p>\n<p>T\u0259\u0259ss\u00fcfl\u0259 qeyd etm\u0259liy\u0259m ki, bu g\u00fcn \u00f6lk\u0259mizd\u0259 klassik Az\u0259rbaycan v\u0259 d\u00fcnya \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131 m\u00fctali\u0259 ed\u0259nl\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131 yeni n\u0259sild\u0259 bigan\u0259 yana\u015fanlar da az deyildir. Bu m\u0259s\u0259l\u0259 b\u00fct\u00fcn ziyal\u0131lar\u0131, h\u0259tta geni\u015f k\u00fctl\u0259ni narahat etm\u0259lidir. H\u0259r bir \u015f\u0259xs bilm\u0259lidir ki, q\u00fcdr\u0259tli s\u0259n\u0259tkarlar\u0131n yazd\u0131qlar\u0131 b\u0259dii \u0259d\u0259biyyat n\u00fcmun\u0259l\u0259rind\u0259 dilin z\u0259ngin x\u0259zin\u0259sind\u0259n m\u0259har\u0259tl\u0259 istifad\u0259 etm\u0259si, onlar\u0131n fikri d\u0259qiq, ifad\u0259li \u00e7atd\u0131rma\u011fa imkan ver\u0259n obrazl\u0131 s\u00f6z axtar\u0131\u015flar\u0131 dilimizin z\u0259nginl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t edir, g\u0259nc n\u0259sl\u0259 s\u00f6z\u0259 h\u0259ssas m\u00fcnasib\u0259t b\u0259sl\u0259m\u0259yi \u00f6yr\u0259dir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u018fD\u018fB\u0130YYAT<\/strong><\/p>\n<ol>\n<li>\u018fhm\u0259dov C.M. \u018fd\u0259biyyat\u0131n t\u0259drisi metodikas\u0131. Bak\u0131:Bak\u0131 Universiteti, 1991<\/li>\n<li>\u018fhm\u0259dov C.M. Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n t\u0259drisi tarixind\u0259n. Bak\u0131:Maarif, 1971<\/li>\n<li>H\u0259s\u0259nli A. \u018fd\u0259biyyat\u0131n t\u0259drisi metodikas\u0131. Bak\u0131:M\u00fc\u0259llim, 2012<\/li>\n<li>H\u0259s\u0259nli A, Abdullazad\u0259 N.\u018f. \u0130fad\u0259li oxu. Bak\u0131:M\u00fc\u0259llim, 2015<\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Quliyeva Rima Hacal\u0131 q\u0131z\u0131. 1960-c\u0131 ild\u0259 anadan olmu\u015fdur. 1977-1982-ci ill\u0259rd\u0259 V.\u0130.Lenin ad\u0131na AP\u0130-nin Filologiya fakult\u0259sini bitirmi\u015fdir. 2011-ci ild\u0259n ADPU-nun \u015eamax\u0131 filial\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. &nbsp; \u00a0 \u018fD\u018fB\u0130 D\u0130L\u0130N SAFLI\u011eININ QORUNMASINDA V\u018f \u00a0\u00a0Z\u018fNG\u0130NL\u018f\u015eM\u018fS\u0130ND\u018f B\u018fD\u0130\u0130 \u018fD\u018fB\u0130YYATIN ROLU Dil milli m\u00fcst\u0259qilliyin, suverenliyin, istiqlal\u0131n, milli d\u00f6vl\u0259t\u00e7iliyin \u0259sas atributlar\u0131ndan, Az\u0259rbaycan\u00e7\u0131l\u0131q ideologiyas\u0131n\u0131n \u0259sas prinsipl\u0259rind\u0259n biridir. Milli dil h\u0259r bir xalq\u0131n milli oyan\u0131\u015f, milli [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":351,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/350"}],"collection":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/comments?post=350"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/350\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":352,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/350\/revisions\/352"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media\/351"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media?parent=350"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/categories?post=350"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/tags?post=350"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}