{"id":374,"date":"2020-08-29T12:23:04","date_gmt":"2020-08-29T08:23:04","guid":{"rendered":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/?p=374"},"modified":"2020-08-29T12:23:04","modified_gmt":"2020-08-29T08:23:04","slug":"tarixin-soz-aynasi-nadir-m%c9%99mm%c9%99dli","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/tarixin-soz-aynasi-nadir-m%c9%99mm%c9%99dli\/","title":{"rendered":"Tarixin s\u00f6z aynas\u0131 &#8211; Nadir M\u0259mm\u0259dli"},"content":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycanda roman janr\u0131 b\u00f6y\u00fck bir inki\u015faf yolu ke\u00e7mi\u015f, m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259, ictimai-siyasi v\u0259 sosial-tarixi \u015f\u0259raitl\u0259rd\u0259 f\u0259rqli formalarda t\u0259zah\u00fcr etmi\u015fdir. Yusif V\u0259zir \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minli, M\u0259mm\u0259d S\u0259id Ordubadi, \u018f.C\u0259f\u0259rzad\u0259, F.K\u0259rimzad\u0259 il\u0259 ba\u015flanan tarixi roman \u0259n\u0259n\u0259sini Y.O\u011fuz, \u018flisa Nicat bu g\u00fcn d\u0259 u\u011furla davam etdirir. Tarixi roman janr\u0131 \u00f6z inki\u015faf\u0131ndan qalmam\u0131\u015f, yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131z m\u00f6vcud varisliy\u0259 s\u0259daq\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k yeni \u0259s\u0259rl\u0259r yaz\u0131rlar. Onlardan biri d\u0259 hekay\u0259, povest v\u0259 \u015feirl\u0259 \u0259d\u0259biyyata g\u0259l\u0259n v\u0259 tez bir zamanda yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 \u015f\u00f6hr\u0259t tapan Sona \u0130smay\u0131lovad\u0131r.<\/p>\n<p>N\u0259srind\u0259n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr ki, onun \u00e7ox z\u0259ngin elmi-tarixi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259si, tarix\u0259 d\u0259rind\u0259n b\u0259l\u0259dliyi, faktlarla i\u015fl\u0259m\u0259k m\u0259d\u0259niyy\u0259ti, eyni zamanda g\u00fccl\u00fc b\u0259dii t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fc v\u0259 t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u00fc vard\u0131r. Q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 &#8220;S\u00f6z\u00fcn xaqan\u0131&#8221; tarixi-b\u0259dii roman klassik \u015fairimiz, ziddiyy\u0259tli tale ya\u015fam\u0131\u015f \u018ffz\u0259l\u0259ddin Xaqaniy\u0259 h\u0259sr olunmu\u015fdur. M\u00fc\u0259llif roman\u0131 q\u0259l\u0259m\u0259 alark\u0259n, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, \u00f6z\u00fcn\u00fc h\u0259min tarix\u0259 aid etmi\u015f, m\u0259hz o tarixd\u0259 ya\u015fam\u0131\u015f, d\u00f6vr\u00fcn hadis\u0259l\u0259rini, ad\u0259t-\u0259n\u0259n\u0259l\u0259rini, faktlar\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nmi\u015f, q\u0259l\u0259m\u0259 ald\u0131qlar\u0131n\u0131 t\u0259ht\u0259lpsixologiyas\u0131 v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131 t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u00fcnd\u0259 saf-\u00e7\u00fcr\u00fck etmi\u015fdir. El\u0259 buna g\u00f6r\u0259dir ki, \u0259s\u0259r \u00e7ox u\u011furlu al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r. Yaz\u0131\u00e7\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn tarixi roman q\u0259l\u0259m\u0259 almaq \u00e7ox m\u0259suliyy\u0259tli bir i\u015fdir, bel\u0259 ki, Sona xan\u0131m\u0131n m\u00fcraci\u0259t etdiyi d\u00f6vr, s\u00f6z a\u00e7d\u0131\u011f\u0131 tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259t haqq\u0131nda geni\u015f m\u00fctali\u0259si say\u0259sind\u0259 y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 bilgisi vard\u0131r. El\u0259 ona g\u00f6r\u0259dir ki, romanda Az\u0259rbaycan tarixinin qaranl\u0131q s\u0259hif\u0259l\u0259rini v\u0259 Xaqani d\u00fchas\u0131n\u0131 reall\u0131qlar, b\u0259dii t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u00fc il\u0259 canland\u0131ra bilib. Zaman\u0131nda V.Q.Belinski yaz\u0131rd\u0131: &#8220;Tarixi romana uydurma, h\u0259r \u015feyd\u0259n \u0259vv\u0259l, \u015f\u0259xsi h\u0259yat\u0131, ayr\u0131-ayr\u0131 insanlar\u0131n taleyini t\u0259svir etm\u0259k yolu il\u0259 daxil olur v\u0259 tarixl\u0259 ba\u011fl\u0131 hadis\u0259l\u0259r t\u0259k-t\u0259k adamlar\u0131n taleyi il\u0259 qaynay\u0131b-qar\u0131\u015f\u0131r&#8221;. M\u00fc\u0259llif bu \u0259s\u0259ri il\u0259 qar\u015f\u0131s\u0131na milli kimliyimizi sevdirm\u0259k, t\u0259bli\u011f etm\u0259k v\u0259 h\u0259m\u00e7inin tariximizin g\u00f6rk\u0259mli n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rini oldu\u011fu kimi ictimaiyy\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259di qoyub. F\u0259rqi yoxdur &#8211; ist\u0259r tarixi reall\u0131qlar, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131 t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u00fcnd\u0259n do\u011fan hadis\u0259l\u0259r, olaylar, obrazlar,.. b\u00fct\u00fcn bunlarla t\u0259svir olunan tarixi d\u00f6vr\u00fcn obraz\u0131n\u0131 yarada bilib. Roman\u0131 oxuduqca bir daha ayd\u0131n olur ki, tariximizi tarix\u00e7il\u0259rd\u0259n daha \u00e7ox yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131zdan \u00f6yr\u0259nm\u0259liyik. Sona xan\u0131m\u0131n tarixi janra m\u00fcraci\u0259t etm\u0259sinin s\u0259b\u0259bi mill\u0259tin tarixini xalq\u0131na \u00e7atd\u0131rmaq ist\u0259yidir, \u00e7\u00fcnki tarix kitablar\u0131 n\u0259 q\u0259d\u0259r sxolastik, quru faktlara \u0259saslansa da, bu faktlar\u0131 canland\u0131ran tarixi-b\u0259dii \u0259s\u0259rl\u0259r h\u0259m yadda\u015flarda qal\u0131r, h\u0259m d\u0259 maarifl\u0259ndirici rol oynay\u0131r &#8211; bu \u0259s\u0259rl\u0259r el\u0259 tarix kimi d\u0259 q\u0259bul olunur. O, t\u0259k-t\u0259k t\u0259sad\u00fcf edil\u0259n detallar\u0131 d\u00f6vr\u00fcn t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131r, ayr\u0131-ayr\u0131 epizodlarla kifay\u0259tl\u0259nmir, \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u00e7oxsayl\u0131 t\u0259f\u0259rr\u00fcatlar\u0131 il\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fck faktoru yarad\u0131r, sanki b\u00fct\u00fcn bu epizodlar v\u0259 b\u0259lli t\u0259fsilatlar onun \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir; yeniliy\u0259 can ataraq yeni ifad\u0259 formalar\u0131 v\u0259 t\u0259f\u0259kk\u00fcr t\u0259rzi n\u00fcmayi\u015f etdirir. S\u00f6z\u00fcn xaqan\u0131 A.N.Pautnik tarixi romanlar haqda yaz\u0131rd\u0131: &#8220;Tarixi roman &#8211; ke\u00e7mi\u015fi tarixi ard\u0131c\u0131ll\u0131qla t\u0259svir etm\u0259kdir. Janr\u0131n t\u0259l\u0259bi tarixi s\u0259n\u0259dl\u0259r\u0259 \u0259saslanmaq, olmu\u015f tarixi hadis\u0259l\u0259ri v\u0259 \u015f\u0259xsl\u0259ri m\u00fcasir t\u0259l\u0259bl\u0259r bax\u0131m\u0131ndan \u0259ks etdirm\u0259kdir&#8221;. Tarixi roman \u0259s\u0259rl\u0259rinin yaranmas\u0131nda yaz\u0131\u00e7\u0131 t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u00fcn\u00fcn rolu b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. X\u00fcsusil\u0259 qeyd etm\u0259k ist\u0259yir\u0259m ki, Xaqani haqq\u0131nda bilm\u0259dikl\u0259rimizi Sona xan\u0131m romanda tutarl\u0131 faktlarla izah ed\u0259 bilmi\u015f v\u0259 bel\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lmi\u015fdir ki, tariximiz bitm\u0259yib &#8211; davam edir. D\u00f6vr\u00fcn koloritini canland\u0131rsa da, ke\u00e7mi\u015f\u0259 \u00f6z t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u00fc il\u0259 yana\u015fan yaz\u0131\u00e7\u0131 olmu\u015f faktlara s\u0259rb\u0259st yana\u015fm\u0131r, hadis\u0259l\u0259ri d\u0259yi\u015fmir. M\u00fc\u0259llif romanda xronoloji ard\u0131c\u0131ll\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zl\u0259yir &#8211; roman\u0131n kompozisiyas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fc vahidi insan bioqrafiyas\u0131d\u0131r; t\u0259sad\u00fcfi deyildir ki, Xaqaninin g\u0259nclik ya\u015flar\u0131ndan ta \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r insan-\u015fair \u00f6mr\u00fcn\u00fc tam \u0259hat\u0259 ed\u0259 bilmi\u015f, h\u0259tta m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259qamlarda saray m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259rinin daxilin\u0259 girm\u0259yi bacaran bir \u00fcslub s\u0259rgil\u0259mi\u015fdir. Xaqanini \u00e7ox ciddi planda t\u0259svir ets\u0259 d\u0259, m\u0259zmununu tarixi hadis\u0259 v\u0259 \u015f\u0259xsiyy\u0259td\u0259n g\u00f6t\u00fcrs\u0259 d\u0259, real v\u0259 ya mac\u0259ralarla \u0259hat\u0259 edilmi\u015f bir roman q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015f, \u0259s\u0259rd\u0259 y\u0131\u011fcam v\u0259 s\u0259rrast ifad\u0259l\u0259ri il\u0259 z\u0259ngin dil koloriti yaratm\u0131\u015fd\u0131r. Sona xan\u0131m\u0131n b\u0259lk\u0259 d\u0259 qazand\u0131\u011f\u0131 \u0259n b\u00f6y\u00fck u\u011furlardan biri d\u0259 m\u0259hz tarixi roman janr\u0131nda q\u0259l\u0259mini s\u0131namas\u0131d\u0131r. Bu b\u0259dii yarad\u0131c\u0131l\u0131q yolu &#8211; narrativ \u00fcslub t\u0259kc\u0259 tarixi yox, f\u0259ls\u0259f\u0259ni, co\u011frafiyan\u0131 da bilm\u0259yi t\u0259l\u0259b edir. O, roman\u0131nda d\u00fcnya modell\u0259rin\u0259 h\u0259m forma v\u0259 m\u0259zmun, diskurs v\u0259 semantika parametrl\u0259rin\u0259, s\u0259rb\u0259stliyin\u0259 g\u00f6r\u0259 b\u0259dii t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u0259, estetik idrak qanunlar\u0131na, polifonik s\u0259ciyy\u0259y\u0259 sadiq qal\u0131r. G\u00f6rk\u0259mli yaz\u0131\u00e7\u0131, t\u0259nqid\u00e7i-\u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas M.H\u00fcseynin tarixi roman janr\u0131 haqq\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 \u00f6n\u0259mli fikirl\u0259ri Sona xan\u0131m\u0131n yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 d\u0259 s\u0259sl\u0259\u015fir: &#8220;Tarix\u00e7i d\u00f6vr\u00fcn \u00fcmumi ictimai m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini \u0259ks etdirirs\u0259, yaz\u0131\u00e7\u0131 \u0259n \u00e7ox d\u00f6vr\u00fcn psixologiyas\u0131n\u0131 t\u0259\u015frih edir. Tarix\u00e7i psixoloq deyildir. Lakin s\u0259n\u0259tkar psixoloq olmal\u0131d\u0131r. Bunsuz tarix elmi yaransa da, tarixi-b\u0259dii \u0259s\u0259r yarana bilm\u0259z. Bir q\u0259d\u0259r d\u0259 sad\u0259 des\u0259k, tarix\u00e7i &#8220;n\u0259l\u0259r olmu\u015fdur?&#8221; sual\u0131na cavab verirs\u0259, s\u0259n\u0259tkar &#8220;n\u0259l\u0259r ola bil\u0259rdi v\u0259 nec\u0259 ola bil\u0259rdi?&#8221; suallar\u0131na da cavab verir. Yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n v\u0259zif\u0259si he\u00e7 d\u0259 tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259rin f\u0259aliyy\u0259tini ba\u015fdan-ba\u015fa izl\u0259yib b\u0259dii t\u0259rc\u00fcmeyi-hal yaratmaqdan ibar\u0259t deyildir&#8221;. Bu m\u0259lum h\u0259qiq\u0259ti d\u0259rk ed\u0259n Sona \u0130smay\u0131lova tarixi roman\u0131nda t\u0259svir etdiyi q\u0259hr\u0259manlar\u0131n\u0131 h\u0259m tarixi \u015f\u0259xsiyy\u0259t, h\u0259m d\u0259 insan kimi dol\u011fun t\u0259svir edir, \u0259sas m\u0259qs\u0259d\u0259 \u00e7ata bilir: tarixi h\u0259qiq\u0259tl\u0259r\u0259 s\u0259daq\u0259t, lakin eyni zamanda, bu h\u0259qiq\u0259tl\u0259ri b\u0259dii t\u0259x\u0259yy\u00fcl s\u00fczg\u0259cind\u0259n ke\u00e7irm\u0259k, daha \u00e7ox tarixl\u0259 m\u00fcasirlik aras\u0131nda k\u00f6rp\u00fc yaratmaq, ke\u00e7mi\u015fl\u0259 bug\u00fcn\u00fc bir-birind\u0259n ay\u0131rmamaq.<\/p>\n<p>&#8220;S\u00f6z\u00fcn xaqan\u0131&#8221; tarixi roman\u0131n\u0131 b\u0259dii-tarixi s\u0259ciyy\u0259si, dil z\u0259nginliyi v\u0259 s\u0259mimi t\u0259hkiy\u0259si il\u0259 Sona \u0130smay\u0131lovan\u0131n yarad\u0131c\u0131l\u0131q u\u011furu kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259k olar. Ya\u015f m\u0259hdudiyy\u0259ti n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmayaraq roman geni\u015f oxucu k\u00fctl\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulub. \u0130nan\u0131r\u0131q ki, bu \u0259s\u0259r Az\u0259rbaycan polifonik romanlar\u0131 s\u0131ras\u0131nda \u00f6rn\u0259k olacaq, \u00f6z d\u0259y\u0259r v\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tini uzun m\u00fcdd\u0259t saxlayacaq, h\u0259tta g\u00fcnd\u0259n-g\u00fcn\u0259 art\u0131racaq.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Az\u0259rbaycanda roman janr\u0131 b\u00f6y\u00fck bir inki\u015faf yolu ke\u00e7mi\u015f, m\u00fcxt\u0259lif d\u00f6vrl\u0259rd\u0259, ictimai-siyasi v\u0259 sosial-tarixi \u015f\u0259raitl\u0259rd\u0259 f\u0259rqli formalarda t\u0259zah\u00fcr etmi\u015fdir. Yusif V\u0259zir \u00c7\u0259m\u0259nz\u0259minli, M\u0259mm\u0259d S\u0259id Ordubadi, \u018f.C\u0259f\u0259rzad\u0259, F.K\u0259rimzad\u0259 il\u0259 ba\u015flanan tarixi roman \u0259n\u0259n\u0259sini Y.O\u011fuz, \u018flisa Nicat bu g\u00fcn d\u0259 u\u011furla davam etdirir. Tarixi roman janr\u0131 \u00f6z inki\u015faf\u0131ndan qalmam\u0131\u015f, yaz\u0131\u00e7\u0131lar\u0131m\u0131z m\u00f6vcud varisliy\u0259 s\u0259daq\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259r\u0259k yeni \u0259s\u0259rl\u0259r yaz\u0131rlar. Onlardan [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":375,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/374"}],"collection":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/comments?post=374"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/374\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":376,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/374\/revisions\/376"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media\/375"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media?parent=374"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/categories?post=374"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/tags?post=374"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}