{"id":399,"date":"2020-08-29T12:00:29","date_gmt":"2020-08-29T08:00:29","guid":{"rendered":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/?p=399"},"modified":"2020-08-29T12:47:04","modified_gmt":"2020-08-29T08:47:04","slug":"qloballasma-s%c9%99raitind%c9%99-ana-dilinin-safliginin-qorunmasi-m%c9%99s%c9%99l%c9%99l%c9%99ri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/qloballasma-s%c9%99raitind%c9%99-ana-dilinin-safliginin-qorunmasi-m%c9%99s%c9%99l%c9%99l%c9%99ri\/","title":{"rendered":"QLOBALLA\u015eMA \u015e\u018fRA\u0130T\u0130ND\u018f ANA D\u0130L\u0130N\u0130N SAFLI\u011eININ QORUNMASI M\u018fS\u018fL\u018fL\u018fR\u0130"},"content":{"rendered":"<p><strong>Z\u00dcLF\u0130YY\u018f\u00a0 \u0130SMAYIL<\/strong><\/p>\n<p>Filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, dosent<\/p>\n<p>AMEA Nax\u00e7\u0131van\u00a0 B\u00f6lm\u0259si<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>QLOBALLA\u015eMA \u015e\u018fRA\u0130T\u0130ND\u018f<\/strong> <strong>ANA D\u0130L\u0130N\u0130N SAFLI\u011eININ QORUNMASI M\u018fS\u018fL\u018fL\u018fR\u0130<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyevin 2013-c\u00fc il 9 aprel tarixli S\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 t\u0259sdiq edilmi\u015f \u201cAz\u0259rbaycan dilinin qloballa\u015fma \u015f\u0259raitind\u0259 zaman\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun istifad\u0259sin\u0259 v\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 dil\u00e7iliyin inki\u015faf\u0131na dair D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131\u201dnda ana dilimizin d\u00f6vl\u0259t dili kimi inki\u015faf\u0131, \u0259d\u0259bi dil normalar\u0131na \u0259m\u0259l olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ciddi v\u0259zif\u0259l\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilib.<\/p>\n<p>Do\u011fma ana dilimizin \u0259sas probleml\u0259rind\u0259n biri d\u0259 sosial m\u0259kanda\u00a0 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin normalar\u0131n\u0131n g\u00f6zl\u0259nilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rdir.<\/p>\n<p>Sosial m\u0259kanlar\u0131n b\u0259zil\u0259rin\u0259 diqq\u0259t etdiyimiz zaman ciddi dil pozuntular\u0131na yol verildiyinin \u015fahidi oluruq. Bel\u0259 ki, sosial m\u0259kanlarda \u0259d\u0259bi dilin norma pozuntular\u0131 m\u00fcxt\u0259lif s\u0259viyy\u0259l\u0259rd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Bir \u00e7ox hallarda leksik, \u00fcslubi v\u0259 qrammatik norma pozuntular\u0131na rast g\u0259linir. Dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259rini h\u0259tta d\u00fczg\u00fcn, yerind\u0259 i\u015fl\u0259tmirl\u0259r. B\u0259z\u0259ns\u0259\u00a0 \u0259d\u0259bi dilimizin t\u0259mizliyini pozan s\u00f6zl\u0259r i\u015fl\u0259dilir. V\u0259 ya sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 s\u00f6zl\u0259rin q\u0131sald\u0131lmas\u0131, fonetik norman\u0131n pozulmas\u0131 hallar\u0131 da var, y\u0259ni\u00a0 saitl\u0259rin l\u0259\u011fvi prosesi gedir. \u201cSalam\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fc \u201cslm\u201d, tamam \u201ctm\u201d, \u201cnec\u0259s\u0259n\u201di \u201cncs\u201d, \u201ct\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr\u201d\u00fc \u201ct\u015fk\u201d v\u0259 s.\u00a0 \u015f\u0259klind\u0259 yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 da m\u00fc\u015fahid\u0259 edirik. \u0130ndiki g\u0259nclik bunu\u00a0 m\u00fcasir yaz\u0131\u015fma formas\u0131 kimi qiym\u0259tl\u0259ndirir. \u201cimojel\u0259r, smalikl\u0259r\u201d\u00a0 &#8211; bu art\u0131q duy\u011fu v\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259nin b\u0259las\u0131na \u00e7evrilib. \u0130nsanlar piktoqrafik v\u0259 ya ideoqrafik yaz\u0131dan bizim eradan \u0259vv\u0259l istifad\u0259 edibl\u0259r. Y\u0259ni fonoqrafik yaz\u0131 k\u0259\u015ff olunmam\u0131\u015fdan \u0259vv\u0259l. \u0130ndi s\u0259mimi bir arzu, fikir v\u0259 ifad\u0259 yerin\u0259 t\u0259k bir \u201cimoje\u201d il\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirm\u0259k dilimizin s\u00f6z ehtiyat\u0131na, kamil ifad\u0259 imkanlar\u0131na qar\u015f\u0131 haqs\u0131zl\u0131q deyilmi?<\/p>\n<p>\u0130ndi qloballa\u015fma d\u00f6vr\u00fc oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn terminologiya dilimiz\u0259 n\u00fcfuz edir. D\u00fcnyan\u0131n q\u0259bul etdiyi elmi nailiyy\u0259tl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 olan terminl\u0259ri h\u0259r bir dil q\u0259bul edir. V\u0259 ya qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.\u00a0 Qloballa\u015fman\u0131n biz\u0259 g\u0259tirdiyi b\u00fct\u00fcn terminl\u0259ri kor-koran\u0259 \u015f\u0259kild\u0259 q\u0259bul etm\u0259k olmaz. Amma terminologiya il\u0259 ba\u011fl\u0131 olan s\u00f6zl\u0259rin dil\u0259 daxil olmas\u0131na v\u0259 ya milli s\u00f6zl\u0259rimizd\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmayan v\u0259 ya tamamil\u0259 ifad\u0259 olunmayan s\u00f6zl\u0259rin he\u00e7 kim \u0259leyhin\u0259 deyil. Amma\u00a0 bay-bay, ok, plzz, HBB v\u0259 s. v\u0259 i. s\u00f6zl\u0259rd\u0259n g\u00fcnd\u0259lik m\u0259i\u015f\u0259timizd\u0259 istifad\u0259 etm\u0259yi qloballa\u015fma il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259k n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 \u00fcmummilli ehtiyacd\u0131r v\u0259 z\u0259rur\u0259t t\u0259l\u0259b ed\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259dir?<\/p>\n<p>Bu faktorlar ham\u0131s\u0131 dilimizin safl\u0131\u011f\u0131na x\u0259l\u0259l g\u0259tir\u0259n amill\u0259rdir v\u0259 g\u00fcnd\u0259lik yaz\u0131 vasit\u0259sil\u0259\u00a0 \u00fcnsiyy\u0259td\u0259 dilimizi korlayan elementl\u0259rdir. Milli s\u0259rv\u0259timiz olan dilimizi a\u011f\u0131rla\u015fd\u0131rmamaq, yadla\u015fd\u0131rmamaq, t\u0259mizliyini qorumaq, onu z\u0259nginl\u0259\u015fdirm\u0259k qay\u011f\u0131s\u0131na qalmaq h\u0259r birimizin v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q borcudur. \u018fvv\u0259ll\u0259r yazark\u0259n, dan\u0131\u015fark\u0259n \u0259r\u0259bc\u0259d\u0259n, farscadan n\u0259 q\u0259d\u0259r \u00e7ox istifad\u0259 etm\u0259k \u201cbacar\u0131q\u201d say\u0131lm\u0131\u015fsa, dilimiz d\u0259 bir o q\u0259d\u0259r \u00f6z x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rind\u0259n uzaqla\u015fm\u0131\u015f, daha \u00e7ox l\u00fc\u011f\u0259t t\u0259rkibi yad, al\u0131nma s\u00f6zl\u0259rl\u0259 dolmu\u015fdur. Ana dilimizin bu q\u0259d\u0259r d\u0259y\u0259rli olmas\u0131na baxmayaraq, insanlar\u0131n \u00f6nc\u0259l\u0259r \u015e\u0259rq dill\u0259rin\u0259 olan meyli indi Q\u0259rb dill\u0259rin\u0259 y\u00f6n\u0259lm\u0259kd\u0259dir. Biz he\u00e7 d\u0259 XXI \u0259srd\u0259 xarici dil bilm\u0259yin \u0259leyhin\u0259 deyilik. \u018fksin\u0259, bunu alq\u0131\u015flay\u0131r\u0131q v\u0259 zaman\u0131n \u0259n b\u00f6y\u00fck t\u0259l\u0259bi oldu\u011funu t\u0259qdir edirik. Bizl\u0259ri\u00a0 narahat ed\u0259n milli \u015f\u00fcurdan v\u0259 q\u00fcrurdan yoxsul olan v\u0259 h\u0259r ke\u00e7\u0259n g\u00fcn \u201cxaricil\u0259\u015fib\u201d milli mentalitetimizd\u0259n uzaqla\u015fan bir qrup insanlar\u0131n\u00a0 duydu\u011fu h\u0259y\u0259can\u0131 Wauw, Oh may God, Boje moy; \u00fczr\u00fcn\u00fc pardon, sorry; minn\u0259tdarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 mersi \u2013 dey\u0259r\u0259k bu kimi hiss v\u0259 davran\u0131\u015f etiketl\u0259rini ba\u015fqa dill\u0259rd\u0259 ifad\u0259 etm\u0259l\u0259ridir. Y\u0259ni \u00f6z dilimizd\u0259 dan\u0131\u015fark\u0259n ba\u015fqa dill\u0259rd\u0259n q\u0131r\u0131q-q\u0131r\u0131q k\u0259lm\u0259l\u0259r dem\u0259yi \u201cm\u00fcasirlik\u201d kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259l\u0259ridir. \u018fslind\u0259 is\u0259 bu m\u00fcasirl\u0259\u015fm\u0259nin \u00f6n\u00fcnd\u0259 duran \u0259n b\u00f6y\u00fck \u0259ng\u0259ldir, daha bariz des\u0259k, gerilikdir. Bel\u0259likl\u0259, bir \u00e7ox hallarda sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259:<\/p>\n<p>&#8211; s\u00f6zl\u0259r saitsiz i\u015fl\u0259nir (m\u0259s\u0259l\u0259n, slm-salam, t\u015fk-t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr, ncs-nec\u0259s\u0259n v\u0259 b.);<\/p>\n<p>-h\u0259r k\u0259s \u00f6z bilik s\u0259viyy\u0259sind\u0259 yaz\u0131r v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u0259d\u0259bi dil normalar\u0131 kobud \u015f\u0259kild\u0259 pozulmu\u015f olur;<\/p>\n<p>&#8211; s\u00f6zl\u0259r ist\u0259nil\u0259n kimi yaz\u0131l\u0131r, y\u0259ni d\u00fczg\u00fcn yaz\u0131 qaydalar\u0131na \u0259m\u0259l olunmur, t\u0259l\u0259ff\u00fcz etdikl\u0259ri kimi yaz\u0131ya al\u0131n\u0131r;<\/p>\n<p>&#8211; nitqd\u0259 dialekt, \u015fiv\u0259, h\u0259tta loru, vulqar, tabu s\u00f6zl\u0259r bel\u0259 i\u015fl\u0259dilir;<\/p>\n<p>&#8211; s\u00f6zl\u0259r m\u0259nalar\u0131na g\u00f6r\u0259 d\u00fczg\u00fcn istifad\u0259 edilmir;<\/p>\n<p>&#8211; c\u00fcml\u0259d\u0259 s\u00f6z s\u0131ras\u0131 v\u0259 s\u00f6zl\u0259rin d\u00fczg\u00fcn \u0259laq\u0259l\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 \u0259m\u0259l olunmur, t\u0259z\u0259 dil bil\u0259n \u0259cn\u0259bil\u0259rin nitqin\u0259 b\u0259nz\u0259yir;<\/p>\n<p>&#8211; dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259ri n\u0259inki d\u00fczg\u00fcn istifad\u0259 edilmir, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, istifad\u0259d\u0259n d\u00fc\u015f\u00fcr v\u0259 s.<\/p>\n<p>Bel\u0259 probleml\u0259r sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 payla\u015f\u0131m v\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t zaman\u0131 \u00e7ox tez-tez rast g\u0259linir. \u018flb\u0259tt\u0259, bu kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r \u0259traf\u0131nda m\u00fczakir\u0259 zaman\u0131 ba\u015fqa fikirl\u0259r\u0259 d\u0259 rast g\u0259lm\u0259k olar. Ba\u015fqa c\u00fcr fikir y\u00fcr\u00fcd\u0259nl\u0259r v\u0259 \u00f6zl\u0259rini haql\u0131 \u00e7\u0131xarmaq ist\u0259y\u0259nl\u0259r dey\u0259 bil\u0259rl\u0259r ki:<\/p>\n<p>&#8211; \u0259vv\u0259la, sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r ana dili \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yer deyil, bu, sad\u0259c\u0259, ictimi \u00fcmsiyy\u0259t m\u0259kan\u0131d\u0131r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 h\u0259r c\u00fcr s\u0259rb\u0259st dan\u0131\u015fmaq olar v\u0259 dild\u0259n d\u0259 ist\u0259nil\u0259n s\u0259viyy\u0259d\u0259 istifad\u0259 edil\u0259 bil\u0259r;<\/p>\n<p>&#8211; ikinci, sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r s\u00fcr\u0259tli, \u00e7evik v\u0259 \u015f\u0259xsi \u00fcnsiyy\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcnasibdir, buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 s\u00f6zl\u0259rin q\u0131sa, t\u0259hrif edilmi\u015f \u015f\u0259kild\u0259 yaz\u0131lmas\u0131n\u0131 da q\u0259bul etm\u0259k olar. Fikir ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcld\u00fc, kifay\u0259t ed\u0259r;<\/p>\n<p>&#8211; sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 h\u0259r istifad\u0259\u00e7i \u00f6z bilik s\u0259viyy\u0259si, yaz\u0131 v\u0259rdi\u015fl\u0259rin\u0259 uy\u011fun i\u015ftirak edir, buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 \u0259d\u0259bi dil v\u0259 onun normalar\u0131na uy\u011fun davranmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcnasib yer deyil. \u018fsas m\u0259s\u0259l\u0259 h\u0259r k\u0259sin \u00f6z fikrini ifad\u0259 ed\u0259 bilm\u0259si v\u0259 s\u0259rb\u0259st i\u015ftirak\u0131d\u0131r;<\/p>\n<p>&#8211; h\u0259tta bunu da dem\u0259k olar ki, \u0259d\u0259bi dilin \u00f6z normalar\u0131nda da s\u00fcr\u0259tli yaz\u0131 v\u0259 \u00e7evik istifad\u0259 zaman\u0131 t\u0259krarlar\u0131n aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131, y\u0131\u011fcaml\u0131\u011fa \u0259m\u0259l edilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b adlar\u0131n q\u0131sald\u0131lmas\u0131ndan, s\u00f6zl\u0259rin (x\u00fcsusil\u0259, x\u00fcsusi isiml\u0259rin) q\u0131sa yaz\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan, yaln\u0131z ba\u015f h\u0259rfl\u0259rin istifad\u0259 edilm\u0259sind\u0259n v\u0259 s. yollardan istifad\u0259 edilm\u0259kl\u0259 yaz\u0131 prosesi h\u0259yata ke\u00e7irilir. Bel\u0259 olan sur\u0259td\u0259 s\u0259rb\u0259st \u00fcnsiyy\u0259t m\u0259kan\u0131 olan sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259 bel\u0259 hallar\u0131n olmas\u0131 niy\u0259 dil pozuntusu hesab edilsin ki?! v\u0259 s. v\u0259 i.<\/p>\n<p>\u018flb\u0259tt\u0259, bu c\u00fcr fikirl\u0259r\u0259 ilk bax\u0131\u015fdan haqq qazand\u0131rmaq olar v\u0259 raz\u0131la\u015fmaq da m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ancaq!!! Ancaq unutmamaq laz\u0131md\u0131r ki:<\/p>\n<p>&#8211; sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r s\u0259rb\u0259st \u00fcnsiyy\u0259t yeridir, amma h\u0259r k\u0259sin ist\u0259yin\u0259 uy\u011fun f\u0259aliyy\u0259t m\u0259kan\u0131 deyil;<\/p>\n<p>&#8211; sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259 ictimai \u00fcnsiyy\u0259t yeri oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259m d\u0259 n\u0259zar\u0259t olunan v\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n qaydalarla t\u0259nziml\u0259n\u0259n, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 h\u00f6rm\u0259t\u0259 dayanan \u00fcnsiyy\u0259t m\u0259kan\u0131d\u0131r;<\/p>\n<p>&#8211; ictimai n\u0259zak\u0259t qaydalar\u0131na uy\u011fun olaraq anla\u015f\u0131lan nitq qurmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259d\u0259bi dilin normalar\u0131na uy\u011fun yazmaq \u0259n do\u011frusudur. \u00c7\u00fcnki h\u0259r istifad\u0259\u00e7i bir dialekti, bir \u015fiv\u0259ni v\u0259 s. t\u0259msil edir, bunun \u00fc\u00e7\u00fcn qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 anla\u015f\u0131lan \u00fcnsiyy\u0259t qurmaq z\u0259ruridir v\u0259 ehtiyac\u0131 yaln\u0131z nitqin normalar\u0131 \u0259sas\u0131nda t\u0259min etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Yaln\u0131z \u0259d\u0259bi dil vahid \u00fcnsiyy\u0259t dilidir v\u0259 yaln\u0131z onunla \u00fcmumi \u00fcnsiyy\u0259ti t\u0259min etm\u0259k, h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259k olar. S\u00f6zl\u0259rin b\u00fct\u00f6v, tam yaz\u0131lmas\u0131, c\u00fcml\u0259d\u0259 s\u00f6z s\u0131ras\u0131n\u0131n qorunmas\u0131, dialekt, \u015fiv\u0259, tabu, loru s\u00f6zl\u0259rind\u0259n qa\u00e7\u0131nmaq, dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259rind\u0259n yerind\u0259 istifad\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n zaman itkisi hesab edils\u0259 d\u0259, m\u0259hz d\u00fczg\u00fcn, d\u0259qiq v\u0259 ifad\u0259li nitqin ortaya \u00e7\u0131xmas\u0131na bilavasit\u0259 imkan yarad\u0131r. Bu, h\u0259m d\u0259 d\u00f6vl\u0259t dilimizin, bizi t\u0259msil ed\u0259n, bizi \u015f\u00f6hr\u0259tl\u0259ndir\u0259n, ictimaiyy\u0259t\u0259, d\u00fcnyaya milli kimlik olaraq tan\u0131dan ana dilimizin ehtiramla qar\u015f\u0131lanmas\u0131na v\u0259 onun \u00f6yr\u0259dilm\u0259sin\u0259 d\u0259 stimul ver\u0259r. \u00c7\u00fcnki ana dilimizin \u00f6yr\u0259dilm\u0259si, t\u0259bli\u011fi t\u0259kc\u0259 sinif otaqlar\u0131n\u0131n, kitablar\u0131n, k\u00fcrs\u00fcl\u0259rin v\u0259 s. yeri deyil, h\u0259m d\u0259 bizim h\u0259r birimizin v\u0259t\u0259nimiz \u00fc\u00e7\u00fcn ed\u0259 bil\u0259c\u0259yimiz ki\u00e7ik, lakin z\u0259ruri bir v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q v\u0259zif\u0259si olaraq sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rin yeridir. V\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q v\u0259zif\u0259si yaln\u0131z v\u0259r\u0259ql\u0259rd\u0259n ibar\u0259t konstitusiya kitab\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 deyil, m\u0259hz burda \u2013 bu kimi s\u0259rb\u0259st f\u0259aliyy\u0259t yerl\u0259rind\u0259 daha \u00e7ox aktualla\u015f\u0131r v\u0259 h\u0259r bir k\u0259sd\u0259n v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q m\u0259suliyy\u0259ti t\u0259l\u0259b edir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259:<\/p>\n<p>&#8211; Ana dilind\u0259n do\u011fru istifad\u0259 birinci n\u00f6vb\u0259d\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q v\u0259zif\u0259si, konstitusion borc v\u0259 m\u0259n\u0259vi m\u0259suliyy\u0259tdir;<\/p>\n<p>&#8211; D\u00fczg\u00fcn nitq qar\u015f\u0131 t\u0259r\u0259f\u0259 h\u00f6rm\u0259tin v\u0259 n\u0259zak\u0259tin ifad\u0259sidir;<\/p>\n<p>&#8211; D\u00fczg\u00fcn, d\u0259qiq v\u0259 ifad\u0259li nitq daha anla\u015f\u0131lan bir \u00fcnsiyy\u0259tin t\u0259minat\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r v\u0259 s.<\/p>\n<p>He\u00e7 d\u0259 t\u0259sad\u00fcfi deyilir ki, nec\u0259 dan\u0131\u015f\u0131rsansa, nec\u0259 yaz\u0131rsansa, m\u0259d\u0259ni v\u0259 \u0259qli c\u0259h\u0259td\u0259n d\u0259 el\u0259 osan.\u00a0 Bu m\u0259nada sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 zaman\u0131 ana dilimizin imkanlar\u0131ndan yerli-yerind\u0259, normalara uy\u011fun istifad\u0259 etm\u0259k bizim h\u0259r birimizin ictimai n\u0259zak\u0259t n\u00fcmun\u0259miz, m\u0259d\u0259ni s\u0259viyy\u0259 g\u00f6st\u0259ricimizdir.<\/p>\n<p>Sosial m\u0259kanlarda tez yazmaq \u00e7evikliyi, y\u0131\u011fcaml\u0131\u011f\u0131, fikri bacard\u0131qca tez \u00f6t\u00fcrm\u0259k m\u00fcasir t\u0259l\u0259b kimi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Sosial m\u0259kanlardak\u0131 bu\u00a0 q\u0259d\u0259r s\u0259rb\u0259stlik dilimiz\u0259 a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 vurur. Biz d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fck ki, bu problem\u00a0 Az\u0259rbaycan dilini laz\u0131mi s\u0259viyy\u0259d\u0259 bilm\u0259y\u0259n, dil m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 na\u015f\u0131, \u0259d\u0259bi dil normalar\u0131na b\u0259l\u0259d olmayanlar\u0131n probleml\u0259ridir. Olansa, dilimiz\u0259 olur. Na\u015f\u0131, savads\u0131z insanlar dilimizi korlay\u0131r. Dig\u0259r savads\u0131zlar da, bel\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcr ki, sosial m\u0259kanda v\u0259 ya\u00a0 saytda hans\u0131sa s\u00f6z v\u0259 ya c\u00fcml\u0259 bu formada yaz\u0131l\u0131bsa, dem\u0259li, d\u00fczg\u00fcn\u00fc budur. Sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259ri v\u0259 ya \u015f\u0259xsi profill\u0259ri, statuslar\u0131 bir o q\u0259d\u0259r d\u0259 ciddiy\u0259 almamaq laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p>Fikrimizc\u0259, indi v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 yaranacaq dilimizin safl\u0131\u011f\u0131n\u0131n qorunmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 apar\u0131lan i\u015fl\u0259r yeniyetm\u0259 v\u0259 g\u0259ncl\u0259rl\u0259 indid\u0259n apar\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnki \u0259l al\u0131\u015fqanl\u0131\u011f\u0131, dil v\u0259rdi\u015fi v\u0259 g\u00f6z yadda\u015f\u0131 \u201cformala\u015fd\u0131qdan\u201d sonra m\u00fcdaxil\u0259 etm\u0259k \u00e7\u0259tin olur. Bu probleml\u0259rin v\u0259 ya z\u0259r\u0259rli dil v\u0259rdi\u015fl\u0259rinin\u00a0 qar\u015f\u0131s\u0131 u\u015faql\u0131qdan, \u0259l\u0259lx\u00fcsus da yeniyetm\u0259 v\u0259 g\u0259nclik d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n al\u0131nmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>B\u0259s sosial m\u0259kanda Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dil normalar\u0131n\u0131n pozulmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn hans\u0131 add\u0131mlar at\u0131la bil\u0259r? Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 etm\u0259k laz\u0131md\u0131r? Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259zi variantlar \u00fcz\u0259rind\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u0259 bil\u0259r. Bel\u0259 ki: yaz\u0131 \u00fcslubuna diqq\u0259t etm\u0259k v\u0259 t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259k, b\u0259dii \u0259s\u0259rl\u0259rin dil-\u00fcslub x\u00fcsusiyy\u0259tin\u0259 b\u0259l\u0259d olmaq v\u0259 s. \u00c7\u00fcnki\u00a0 insanlar\u0131n m\u00fctali\u0259d\u0259n uzaq olmas\u0131 nitq v\u0259rdi\u015fl\u0259rinin z\u0259ifl\u0259m\u0259si v\u0259 dil normalar\u0131n\u0131n pozulmas\u0131na z\u0259min yarad\u0131r. Y\u0259ni, \u0259d\u0259bi dil normalar\u0131n\u0131 bilm\u0259k, dilimizin qrammatikas\u0131na b\u0259l\u0259d olmaq \u00f6z yerind\u0259, dilin leksik imkanlar\u0131 v\u0259 normalar\u0131na b\u0259l\u0259d olmaq da vacibdir.\u00a0 \u00c7\u00fcnki problem h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 ciddidir. Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin kobud pozulmas\u0131 hallar\u0131 \u00e7oxdursa, h\u0259m\u00e7inin qrammatik normalar\u0131n pozulmas\u0131 hallar\u0131 da ba\u015f al\u0131b gedirs\u0259, biz dilimizin t\u0259mizliyini he\u00e7 n\u0259y\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ft\u0259 getm\u0259m\u0259liyik. Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dil normalar\u0131n\u0131n pozulmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq, ana dilimizin qorunmas\u0131 v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 saf bir \u015f\u0259kild\u0259 \u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259si, \u0259d\u0259bi dilin d\u00fczg\u00fcn t\u0259tbiqi, \u0259hali aras\u0131nda nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin y\u00fcks\u0259ldilm\u0259si\u00a0 bizim \u0259sas m\u0259qs\u0259dimiz olmal\u0131d\u0131r. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcns\u0259 \u00e7ox \u015fey laz\u0131m deyil. H\u0259r bir k\u0259s \u00f6z normadan k\u0259nar, pozuq yaz\u0131 n\u00fcmun\u0259sind\u0259n utansa, kifay\u0259t ed\u0259r. H\u0259r bir istifad\u0259\u00e7i ald\u0131\u011f\u0131 t\u0259hsil\u0259 r\u0259\u011fm\u0259n g\u00f6st\u0259rdiyi m\u0259d\u0259ni s\u0259viyy\u0259sind\u0259n eyib duysa, t\u0259sirli t\u0259dbir ola bil\u0259r.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin normalar\u0131 bar\u0259d\u0259 t\u0259kmill\u0259\u015fm\u0259 d\u0259rn\u0259kl\u0259ri f\u0259aliyy\u0259ti\u00a0 g\u00f6st\u0259rm\u0259si:<\/p>\n<p>&#8211; S\u0131rf dil q\u00fcsurlar\u0131, \u0259d\u0259bi dil normalar\u0131n\u0131n \u00f6yr\u0259nilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 seminarlar\u0131n t\u0259\u015fkil olunmas\u0131:<\/p>\n<p>&#8211; M\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 diskussiya klublar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tini t\u0259min olunmas\u0131:<\/p>\n<p>&#8211; B\u0259dii qira\u0259t, dram d\u0259rn\u0259kl\u0259rinin daha da canlanmas\u0131. \u00c7\u00fcnki b\u0259dii dil h\u0259m d\u0259 b\u0259dii qira\u0259t say\u0259sind\u0259 formala\u015f\u0131r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 sinifd\u0259nxaric oxu materiallar\u0131n\u0131n \u0259h\u0259miyy\u0259tini t\u0259bli\u011f etm\u0259k;<\/p>\n<p>\u0130fad\u0259li oxu;<\/p>\n<p>S\u00fcr\u0259tli v\u0259 d\u00fczg\u00fcn yazmaq v\u0259rdi\u015fl\u0259ri;<\/p>\n<p>Komputer, telefon\u00a0 v\u0259 dig\u0259r vasit\u0259l\u0259rd\u0259 s\u00fcr\u0259tli v\u0259 d\u00fczg\u00fcn yazmaq;<\/p>\n<p>\u018fn ba\u015fl\u0131cas\u0131 is\u0259 dil normalar\u0131n\u0131 pozanlara qar\u015f\u0131 ictimai q\u0131naq formala\u015fmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Bu \u00fcmummilli i\u015fd\u0259 he\u00e7 kims\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc k\u0259nara \u00e7\u0259km\u0259m\u0259li v\u0259 ya \u00f6z\u00fcn\u00fc \u00f6y\u00fcb m\u0259n dilimizi bilir\u0259m dem\u0259m\u0259lidir. Ham\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcn \u00f6yr\u0259nm\u0259li n\u0259l\u0259rs\u0259 var. N\u0259tic\u0259 etibaril\u0259 ham\u0131m\u0131z\u0131n m\u0259qs\u0259di eyni deyilmi; Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilini qorumaq, m\u00fchafiz\u0259 etm\u0259k, g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 ana dilimizi saf \u015f\u0259kild\u0259 \u00e7atd\u0131rmaq?!<\/p>\n<p>N\u0259tic\u0259 olaraq qeyd ed\u0259k ki, bizim\u00a0 m\u0259qs\u0259dimiz dostlar\u0131m\u0131z\u0131\u00a0 q\u0131namaq deyil. Sad\u0259c\u0259 dil q\u00fcsurlar\u0131n\u0131 a\u015fkarlamaqda v\u0259 siz\u0259 t\u0259qdim etm\u0259kd\u0259 m\u0259qs\u0259dimiz yaln\u0131z Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dil normalar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131na riay\u0259t etm\u0259y\u0259 borclu olma\u011f\u0131m\u0131z\u0131 faktlarla s\u00fcbut etm\u0259kdir. Bu, n\u00f6qsanlar\u0131n aradan qald\u0131r\u0131laca\u011f\u0131na inam yaratmaq v\u0259 i\u015f aparma\u011f\u0131n\u00a0 g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 dilimizin safl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259min olunmas\u0131na \u0259lveri\u015fli imkanlar yaradaca\u011f\u0131n\u0131 bir daha diqq\u0259t\u0259 \u00e7atd\u0131rmaqd\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Z\u00dcLF\u0130YY\u018f\u00a0 \u0130SMAYIL Filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, dosent AMEA Nax\u00e7\u0131van\u00a0 B\u00f6lm\u0259si \u00a0 QLOBALLA\u015eMA \u015e\u018fRA\u0130T\u0130ND\u018f ANA D\u0130L\u0130N\u0130N SAFLI\u011eININ QORUNMASI M\u018fS\u018fL\u018fL\u018fR\u0130 &nbsp; Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131n\u0131n Prezidenti c\u0259nab \u0130lham \u018fliyevin 2013-c\u00fc il 9 aprel tarixli S\u0259r\u0259ncam\u0131 il\u0259 t\u0259sdiq edilmi\u015f \u201cAz\u0259rbaycan dilinin qloballa\u015fma \u015f\u0259raitind\u0259 zaman\u0131n t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 uy\u011fun istifad\u0259sin\u0259 v\u0259 \u00f6lk\u0259d\u0259 dil\u00e7iliyin inki\u015faf\u0131na dair D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131\u201dnda ana dilimizin d\u00f6vl\u0259t dili kimi inki\u015faf\u0131, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":400,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/399"}],"collection":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/comments?post=399"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/399\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":401,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/399\/revisions\/401"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media\/400"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media?parent=399"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/categories?post=399"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/tags?post=399"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}