{"id":405,"date":"2020-09-14T10:26:04","date_gmt":"2020-09-14T06:26:04","guid":{"rendered":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/?p=405"},"modified":"2020-09-14T10:29:41","modified_gmt":"2020-09-14T06:29:41","slug":"%c9%99d%c9%99bi-t%c9%99l%c9%99ffuz-normasi-yoxsa-siv%c9%99-t%c9%99zahuru-ilham-abbasov","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/%c9%99d%c9%99bi-t%c9%99l%c9%99ffuz-normasi-yoxsa-siv%c9%99-t%c9%99zahuru-ilham-abbasov\/","title":{"rendered":"\u018fd\u0259bi t\u0259l\u0259ff\u00fcz normas\u0131, yoxsa \u015fiv\u0259 t\u0259zah\u00fcr\u00fc? &#8211; \u0130lham Abbasov"},"content":{"rendered":"<blockquote>\n<h4><strong>&#8220;Sa\u011f\u0131r nun&#8221; &#8211; &#8220;N1&#8221; s\u0259sinin i\u015fl\u0259dilm\u0259si bar\u0259d\u0259&#8230;<\/strong><\/h4>\n<\/blockquote>\n<div class=\"news_text\">\n<p>\u018fd\u0259bi dil normalar\u0131n\u0131n pozulmas\u0131 hallar\u0131 dilin b\u00fct\u00fcn t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259, h\u0259tta, sanki y\u00fcz ill\u0259r boyu d\u0259yi\u015fm\u0259z qalan fonetikada da m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. T\u00fcrk dill\u0259rinin q\u0259dim d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, h\u0259m s\u00f6z k\u00f6kl\u0259rind\u0259 (m\u0259s\u0259l\u0259n, &#8220;tanr\u0131&#8221;, &#8220;d\u0259niz&#8221;, &#8220;donuz&#8221; kimi s\u00f6zl\u0259rd\u0259),\u00a0 h\u0259m d\u0259 \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259rd\u0259 &#8220;sa\u011f\u0131r nun&#8221; &#8211; &#8220;N1&#8221; adland\u0131r\u0131lan burun samiti\u00a0 geni\u015f i\u015fl\u0259nirdi. H\u0259tta q\u0259dim t\u00fcrk \u0259lifbas\u0131nda bu s\u0259si i\u015far\u0259l\u0259y\u0259n ayr\u0131ca h\u0259rf d\u0259 var idi. \u018fr\u0259b \u0259lifbas\u0131 i\u015fl\u0259dil\u0259nd\u0259 d\u0259 bu s\u0259si yaz\u0131da i\u015far\u0259 etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olurdu. 1926-c\u0131 ild\u0259 Bak\u0131da ke\u00e7irilmi\u015f Birinci T\u00fcrkoloji Qurultay\u0131n t\u00fcrk xalqlar\u0131n\u0131n m\u0259d\u0259ni inki\u015faf\u0131 sah\u0259sind\u0259 qar\u015f\u0131ya qoydu\u011fu \u0259sas v\u0259zif\u0259l\u0259rd\u0259n biri bu dill\u0259rin fonetik v\u0259 qrammatik sistemin\u0259 daha uy\u011fun olan yeni \u0259lifbaya ke\u00e7ilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259si olmu\u015fdu. Az\u0259rbaycan M\u0259rk\u0259zi \u0130craiyy\u0259 Komit\u0259sinin 11 oktyabr 1928-ci il tarixli q\u0259rar\u0131 ilk d\u0259f\u0259 lat\u0131n qrafikal\u0131 \u0259lifbaya ke\u00e7il\u0259nd\u0259, bu g\u00fcn m\u0259lum olmayan s\u0259b\u0259bd\u0259n, yeni t\u00fcrk \u0259lifbas\u0131na &#8220;sa\u011f\u0131r nun&#8221; s\u0259sini ifad\u0259 ed\u0259n x\u00fcsusi h\u0259rfin daxil edilm\u0259si &#8220;m\u0259sl\u0259h\u0259t bilinm\u0259di&#8221;. XX \u0259sr boyu dilimizin sonrak\u0131 inki\u015faf prosesind\u0259 x\u00fcsus\u0259n s\u00f6z k\u00f6kl\u0259rind\u0259 bu s\u0259sin i\u015fl\u0259dilm\u0259si, dem\u0259k olar ki, aradan \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. (Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, b\u0259zi m\u00fcasir t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259n, tatar dilind\u0259 bu s\u0259s v\u0259 onu bildir\u0259n h\u0259rf\u00a0 \u0259vv\u0259lki qayda il\u0259 tam h\u00fcquqla i\u015fl\u0259dilir).<\/p>\n<p>\u0130ndi t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fcnd\u0259 bu s\u0259si i\u015fl\u0259d\u0259nl\u0259ri &#8220;\u015fiv\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fan&#8221; kimi q\u0259l\u0259m\u0259 verirl\u0259r. Halbuki, m\u00fcasir Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilin\u0259 aid b\u00fct\u00fcn ciddi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n akademikl\u0259r \u018f.D\u0259mir\u00e7izad\u0259 v\u0259 A.Axundovun fonetikaya dair kitablar\u0131nda ikinci \u015f\u0259xsin h\u0259m t\u0259kin\u0259, h\u0259m d\u0259 c\u0259min\u0259 aid morfoloji m\u0259qamlarda &#8211; isimd\u0259 yiy\u0259lik hal v\u0259 m\u0259nsubiyy\u0259t \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259rind\u0259, feild\u0259 is\u0259 ikinci \u015f\u0259xs\u0259 aid \u015f\u0259xs \u015fonluqlar\u0131nda &#8220;N1&#8221; (sa\u011f\u0131r nun) s\u0259sinin i\u015fl\u0259dilm\u0259si \u0259d\u0259bi t\u0259l\u0259ff\u00fcz normas\u0131 kimi t\u0259sbit olunur. M\u0259s\u0259l\u0259n, &#8220;s\u0259niN1 kitab\u0131N1&#8243;, &#8221; siziN1 eviN1iz&#8221;, &#8220;siz g\u0259ldiN1iz&#8221;, &#8220;s\u0259n oxuduN1&#8221; \u015f\u0259klind\u0259 t\u0259l\u0259ff\u00fcz \u015fiv\u0259 t\u0259zah\u00fcr\u00fc yox, m\u0259hz \u0259d\u0259bi dil normas\u0131d\u0131r. Maraql\u0131d\u0131r ki, bu ideyan\u0131 ir\u0259li s\u00fcr\u0259n g\u00f6rk\u0259mli dil\u00e7i aliml\u0259rin he\u00e7 biri &#8220;N1&#8221; s\u0259sini f\u0259al \u015f\u0259kild\u0259 i\u015fl\u0259d\u0259n b\u00f6lg\u0259l\u0259rin t\u0259msil\u00e7isi deyil, lakin real h\u0259qiq\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda subyektiv yana\u015fman\u0131 bir k\u0259nara qoyaraq m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 elmi obyektivlik m\u00f6vqeyind\u0259n yana\u015fma\u011f\u0131 bacar\u0131blar. H\u0259m \u018f.D\u0259mir\u00e7izad\u0259nin &#8220;M\u00fcasir Az\u0259rbaycan dili. Fonetika&#8221; d\u0259rsliyi, h\u0259m d\u0259 A.Axundovun &#8220;Az\u0259rbaycan dilinin foneml\u0259r sistemi&#8221; monoqrafiyas\u0131 elmi d\u0259y\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259 vaxtil\u0259 D\u00f6vl\u0259t M\u00fckafat\u0131na layiq g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015fd\u00fcr. \u018f.D\u0259mir\u00e7izad\u0259nin kitab\u0131n\u0131n 2007-ci ild\u0259\u00a0 akademik A.Axundovun redaktorlu\u011fu il\u0259 \u00e7ap olunmu\u015f son n\u0259\u015frind\u0259 d\u0259 h\u0259min m\u00fcdd\u0259a saxlan\u0131lm\u0131\u015f (s\u0259h. 200) v\u0259 bel\u0259likl\u0259, &#8220;N1&#8221; s\u0259si bar\u0259d\u0259 iki b\u00f6y\u00fck alimin elmi konsepsiyas\u0131 m\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 bir daha t\u0259sdiqini tapm\u0131\u015fd\u0131r. Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, bu norman\u0131 ali m\u0259kt\u0259bl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;M\u00fcasir Az\u0259rbaycan dili&#8221; (Bak\u0131, 2007) d\u0259rsliyind\u0259 professor B.X\u0259lilov da t\u0259sdiq etmi\u015fdir (s\u0259h. 296). Xat\u0131rlatmaq ist\u0259rdik ki, 1991-ci ild\u0259 lat\u0131n qrafikal\u0131 yeni Az\u0259rbaycan \u0259lifbas\u0131na ke\u00e7il\u0259rk\u0259n bir \u00e7ox m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r \u0259lifbam\u0131za h\u0259min s\u0259si ifad\u0259 ed\u0259n x\u00fcsusi h\u0259rfin daxil edilm\u0259sini yenid\u0259n t\u0259klif etdil\u0259r, lakin stereotip yana\u015fma yen\u0259 \u00fcst\u00fcn g\u0259ldi&#8230;<\/p>\n<p>T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, \u0259d\u0259bi t\u0259l\u0259ff\u00fcz n\u00fcmun\u0259sini ya\u015fatma\u011fa borclu olan auditoriyalarda, o c\u00fcml\u0259d\u0259n televiziya, radio v\u0259 internet kanallar\u0131m\u0131z\u0131n he\u00e7 birind\u0259 bu normaya \u0259m\u0259l olunmur, nitqind\u0259 &#8220;N1&#8221; i\u015fl\u0259d\u0259nl\u0259ri is\u0259, \u0259vv\u0259ld\u0259 dediyimiz kimi, \u015fiv\u0259d\u0259 &#8211; &#8220;k\u0259nd\u00e7i l\u0259hc\u0259sind\u0259&#8221; dan\u0131\u015f\u0131rm\u0131\u015f kimi q\u0131nay\u0131rlar, halbuki, yana\u015fma tamam t\u0259rsin\u0259 olmal\u0131, &#8220;sa\u011f\u0131r nun&#8221;u i\u015fl\u0259tm\u0259m\u0259k \u0259d\u0259bi t\u0259l\u0259ff\u00fcz pozuntusu say\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Bir d\u0259f\u0259 bu m\u00f6vzuda ke\u00e7iril\u0259n diskussiyalar\u0131n birind\u0259 Quba rayonundan olan \u00e7ox haz\u0131rl\u0131ql\u0131 bir Az\u0259rbaycan dili m\u00fc\u0259llimi dialekt x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rini n\u0259z\u0259rd\u0259 tutaraq m\u0259s\u0259l\u0259 bar\u0259d\u0259 m\u00f6vqeyini bel\u0259 bildirdi: &#8211; Bizim rayonun \u015fagirdl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn bu qaydada dan\u0131\u015fmaq \u00e7\u0259tin olar. M\u0259n ona sualla m\u00fcraci\u0259t etm\u0259li oldum: M\u00fc\u0259llim\u0259, m\u0259kt\u0259bl\u0259rinizd\u0259 ingilis dili ke\u00e7ilir? &#8211; B\u0259li. &#8211; \u015eagirdl\u0259riniz bu dili \u00f6yr\u0259n\u0259 bilirl\u0259r?\u00a0 &#8211; \u018flb\u0259tt\u0259, yax\u015f\u0131 da n\u0259tic\u0259l\u0259r al\u0131n\u0131r. &#8211; El\u0259 is\u0259, z\u0259hm\u0259t olmasa deyin, nec\u0259 olur ki, Qubada ya\u015fayan az\u0259rbaycanl\u0131 balas\u0131 ingilis dilini \u00f6yr\u0259n\u0259 bilir, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilini yox?..<\/p>\n<p>Qeyd olunan t\u0259rzd\u0259 yana\u015fma bir \u00e7ox dialekt t\u0259msil\u00e7il\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259ciyy\u0259vidir. H\u0259qiq\u0259td\u0259 is\u0259 m\u00fcasir dan\u0131\u015f\u0131q dilimizin \u015fiv\u0259l\u0259rind\u0259n he\u00e7 birind\u0259 ikinci \u015f\u0259xs\u0259 aid m\u0259qamlarda indi q\u0259bul edildiyi kimi, adi &#8220;N&#8221; s\u0259si i\u015fl\u0259dilmir. F\u0259rq\u0259 diqq\u0259t yetir\u0259k: &#8220;M\u0259n bu da\u015f\u0131 ataN1 tan\u0131y\u0131ram&#8221; &#8211; burada d\u00fczg\u00fcn olaraq adi &#8220;N&#8221; s\u0259si i\u015fl\u0259dilib. \u0130ndi is\u0259 ikinci \u015f\u0259xsl\u0259 ba\u011fl\u0131 olan m\u0259qam\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7ir\u0259k: &#8220;M\u0259n s\u0259nin ataN1\u0131 tan\u0131y\u0131ram&#8221;. \u018fd\u0259bi normaya g\u00f6r\u0259, burada N1 s\u0259si i\u015fl\u0259dilm\u0259lidir. Yaxud dig\u0259r bir m\u00fcqayis\u0259: \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u015f\u0259xsd\u0259 &#8211;\u00a0 &#8220;Onun s\u00f6z\u00fcN\u0259 he\u00e7 k\u0259s inanmad\u0131&#8221;. \u0130kinci \u015f\u0259xsd\u0259 &#8211; &#8220;M\u0259n s\u0259niN1 s\u00f6zl\u0259riN1\u0259 inan\u0131ram&#8221;. M\u0259g\u0259r kims\u0259 bu s\u0259sl\u0259ri eyni c\u00fcr t\u0259l\u0259ff\u00fcz edir? \u018fsla! M\u00fcxt\u0259lif \u015fiv\u0259l\u0259rd\u0259 ikinci \u015f\u0259xsl\u0259 \u0259laq\u0259dar m\u0259qamlarda bu s\u0259s &#8220;N1&#8221; \u0259v\u0259zin\u0259 m\u00fcxt\u0259lif c\u00fcr &#8211; &#8220;atou&#8221;, &#8220;atav\u0131&#8221;, &#8220;atavu&#8221;, &#8220;atuu&#8221;, &#8220;ata\u011f\u0131&#8221;, &#8220;ateyi&#8221;,\u00a0 v\u0259 s. \u015f\u0259kill\u0259rd\u0259 i\u015fl\u0259dilir, ancaq he\u00e7 zaman &#8220;da\u015f\u0131 atan\u0131&#8221; ifad\u0259sind\u0259ki kimi, adi &#8220;N&#8221; s\u0259si il\u0259 i\u015fl\u0259dilmir.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, \u0259d\u0259bi dilimizd\u0259 dan\u0131\u015f\u0131q s\u0259sl\u0259rinin d\u00fczg\u00fcn t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc sah\u0259sind\u0259 \u0259n ciddi pozuntu olan bu hal davam etm\u0259kd\u0259dir. Z\u0259nnimizc\u0259, buna son qoymaq \u00fc\u00e7\u00fcn orta v\u0259 ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rin dil d\u0259rslikl\u0259rind\u0259 dilimizin do\u011fma &#8220;N1&#8221; (sa\u011f\u0131r nun) s\u0259sinin yeri birm\u0259nal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259sbit edilm\u0259li, dil praktikas\u0131nda onun i\u015fl\u0259kliyi t\u0259min olunmal\u0131d\u0131r. \/edebiyyatqazeti.az\/<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&#8220;Sa\u011f\u0131r nun&#8221; &#8211; &#8220;N1&#8221; s\u0259sinin i\u015fl\u0259dilm\u0259si bar\u0259d\u0259&#8230; \u018fd\u0259bi dil normalar\u0131n\u0131n pozulmas\u0131 hallar\u0131 dilin b\u00fct\u00fcn t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rind\u0259, h\u0259tta, sanki y\u00fcz ill\u0259r boyu d\u0259yi\u015fm\u0259z qalan fonetikada da m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. T\u00fcrk dill\u0259rinin q\u0259dim d\u00f6vr\u00fcnd\u0259, h\u0259m s\u00f6z k\u00f6kl\u0259rind\u0259 (m\u0259s\u0259l\u0259n, &#8220;tanr\u0131&#8221;, &#8220;d\u0259niz&#8221;, &#8220;donuz&#8221; kimi s\u00f6zl\u0259rd\u0259),\u00a0 h\u0259m d\u0259 \u015f\u0259kil\u00e7il\u0259rd\u0259 &#8220;sa\u011f\u0131r nun&#8221; &#8211; &#8220;N1&#8221; adland\u0131r\u0131lan burun samiti\u00a0 geni\u015f i\u015fl\u0259nirdi. H\u0259tta q\u0259dim t\u00fcrk \u0259lifbas\u0131nda [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":409,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/405"}],"collection":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/comments?post=405"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/405\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":410,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/405\/revisions\/410"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media\/409"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media?parent=405"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/categories?post=405"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/tags?post=405"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}