{"id":615,"date":"2021-02-03T14:22:54","date_gmt":"2021-02-03T10:22:54","guid":{"rendered":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/?p=615"},"modified":"2021-02-03T14:22:54","modified_gmt":"2021-02-03T10:22:54","slug":"s%c9%99ad%c9%99t-sixiyeva-%c9%99d%c9%99bi-dilimiz%c9%99-n%c9%99zar%c9%99tin-azligi-diqq%c9%99td%c9%99n-k%c9%99narda-qalmasi-mu%c9%99yy%c9%99n-bosluqlara-yad-t%c9%99sirl%c9%99rin-artmasina-yol-aci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/s%c9%99ad%c9%99t-sixiyeva-%c9%99d%c9%99bi-dilimiz%c9%99-n%c9%99zar%c9%99tin-azligi-diqq%c9%99td%c9%99n-k%c9%99narda-qalmasi-mu%c9%99yy%c9%99n-bosluqlara-yad-t%c9%99sirl%c9%99rin-artmasina-yol-aci\/","title":{"rendered":"S\u0259ad\u0259t \u015e\u0131x\u0131yeva: &#8220;\u018fd\u0259bi dilimiz\u0259 n\u0259zar\u0259tin azl\u0131\u011f\u0131, diqq\u0259td\u0259n k\u0259narda qalmas\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n bo\u015fluqlara, yad t\u0259sirl\u0259rin artmas\u0131na yol a\u00e7\u0131r&#8221;"},"content":{"rendered":"<h4><strong>\u201cilkx\u0259b\u0259r\u201din bug\u00fcnk\u00fc qona\u011f\u0131\u00a0filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, dosent, AMEA akad. Z.B\u00fcnyadov ad\u0131na \u015e\u0259rq\u015f\u00fcnasl\u0131q \u0130nstitutunun apar\u0131c\u0131 elmi i\u015f\u00e7isi\u00a0 S\u0259ad\u0259t \u015e\u0131x\u0131yevad\u0131r.\u00a0Onunla \u0259d\u0259bi dilmizin indiki v\u0259ziyy\u0259ti, qloballa\u015fma \u015f\u0259raitind\u0259 \u0259d\u0259bi dilimiz \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hdidl\u0259r, o c\u00fcml\u0259d\u0259n k\u00fc\u00e7\u0259 v\u0259 prospektl\u0259rimizin\u00a0\u201c\u0259cn\u0259bil\u0259\u015fm\u0259si\u201d bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fd\u0131q.<\/strong><\/h4>\n<p><strong>-Son ill\u0259r Az\u0259rbaycan c\u0259miyy\u0259tind\u0259 \u0259d\u0259bi dil m\u00fczakir\u0259l\u0259ri s\u0259ngimir. Bak\u0131n\u0131n \u0259cn\u0259bi dill\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131 c\u0259miyy\u0259td\u0259 \u0259n \u00e7ox m\u00fczakir\u0259 edil\u0259n m\u00f6vzulardand\u0131r. Bu g\u00fcn \u0259d\u0259bi dild\u0259n istifad\u0259d\u0259 hans\u0131 n\u00f6qsanlar qabar\u0131q n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7arp\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-\u018fslind\u0259 \u0259d\u0259bi dilimizin xarici dill\u0259rl\u0259 \u00e7evr\u0259l\u0259nmi\u015f bir m\u00fchitd\u0259 m\u00f6vcudiyy\u0259ti, qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 al\u0131\u015f-veri\u015f m\u00fcnasib\u0259tind\u0259 olmas\u0131 yeni hal deyil. Tarixi boyunca Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259si \u00e7e\u015fidli \u0259cn\u0259bi dill\u0259rin m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259killi t\u0259sirin\u0259 m\u0259ruz qal\u0131b. B\u0259dii m\u0259tnl\u0259rimiz bu dedikl\u0259rimin inkarolunmaz \u015fahidl\u0259ridir. H\u0259r zaman t\u00fcrk dill\u0259ri i\u00e7\u0259risind\u0259 fonetik v\u0259 leksik z\u0259nginliyi il\u0259 se\u00e7il\u0259n dilimiz haz\u0131rk\u0131 d\u00f6vrd\u0259 daha bir s\u0131naq qar\u015f\u0131s\u0131ndad\u0131r. Bunu \u0259d\u0259bi dilimizin \u00e7a\u011fda\u015f m\u0259tnl\u0259rd\u0259ki durumu, onun dan\u0131\u015f\u0131q dilind\u0259ki t\u0259zah\u00fcr \u015f\u0259kill\u0259ri, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Bak\u0131n\u0131n k\u00fc\u00e7\u0259l\u0259rini \u201cb\u0259z\u0259y\u0259n\u201d \u201cqu\u015f dili\u201dnd\u0259ki adlar da g\u00f6st\u0259rir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 dey\u0259 bil\u0259rik ki, \u0259d\u0259bi dilimizl\u0259 ba\u011fl\u0131 art\u0131q h\u0259y\u0259can t\u0259bili \u00e7alma\u011f\u0131n zaman\u0131 n\u0259inki g\u0259lib, h\u0259tta \u00f6tm\u0259kd\u0259dir&#8230; Bak\u0131da m\u00fc\u0259ssis\u0259, obyekt v\u0259 s.-nin m\u00fcxt\u0259lif \u0259cn\u0259bi dill\u0259rd\u0259 adland\u0131r\u0131lmas\u0131, y\u0259ni t\u0259kc\u0259 yaddillilik deyil, \u00f6z dilimizd\u0259 olanlar\u0131n b\u0259zil\u0259ri d\u0259 narahatl\u0131q do\u011furur. \u00c7\u00fcnki ad se\u00e7imi \u00e7ox zaman \u0259d\u0259bi dil normalar\u0131na riay\u0259t olunmadan edilir. B\u0259z\u0259n h\u0259tta g\u00fcl\u00fc\u015f v\u0259 ya t\u0259\u0259cc\u00fcb do\u011furan jarqon tipli ifad\u0259l\u0259r (\u201cAvto\u015f d\u00f6n\u0259r\u201d, \u201c\u018fjdaha d\u00f6n\u0259r\u201d v\u0259 s.), b\u0259z\u0259n imla s\u0259hvi il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f l\u00f6vh\u0259l\u0259r eyni problemin \u201castar t\u0259r\u0259fidir\u201d, dig\u0259r y\u00f6n\u00fcm\u00fcd\u00fcr. Biz \u0259cn\u0259bi s\u00f6zl\u0259rin istifad\u0259sin\u0259 alud\u0259liy\u0259 etiraz ed\u0259r\u0259k, \u00f6z dilimizd\u0259 yaz\u0131lar\u0131n \u00f6n plana \u00e7\u0259kilm\u0259sini arzulay\u0131r\u0131q. Bu haql\u0131 bir t\u0259l\u0259bdir. Amma \u015f\u0259h\u0259rimizd\u0259 \u0259cn\u0259bi adlar\u0131n yerini bu d\u0259f\u0259 d\u0259 na\u015f\u0131 v\u0259 kalka tipli adlar\u0131n almayaca\u011f\u0131na kim z\u0259man\u0259t ver\u0259 bil\u0259r? Bu m\u0259nada ad se\u00e7imi prosesi m\u00fctl\u0259q n\u0259zar\u0259t\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u0259li, bunun \u0259d\u0259bi dilimizin durumunun\u00a0 g\u00f6st\u0259ricisi v\u0259 ona h\u00f6rm\u0259timizin t\u0259zah\u00fcr\u00fc oldu\u011fu, \u015f\u0259h\u0259r m\u0259d\u0259niyy\u0259timizin, \u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fcn milli kimliyimizin t\u0259qdim yolu v\u0259 \u015f\u0259kli oldu\u011fu unudulmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>\u018fd\u0259bi dild\u0259 son vaxtlar alud\u0259likl\u0259 ingilisc\u0259 v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259sind\u0259n \u0259xzetm\u0259l\u0259r \u00e7oxsayl\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 se\u00e7ilir. \u0130ngilisc\u0259d\u0259n al\u0131nmalar ya eynil\u0259, ya t\u0259hrif olunmu\u015f v\u0259 ya kalka \u015f\u0259klind\u0259 dilimiz\u0259 daxil olur. T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259sind\u0259n t\u0259qlidi yolla al\u0131nmalar daha \u00e7oxluq t\u0259\u015fkil edir. Bu al\u0131nmalarda da bir p\u0259rak\u0259nd\u0259lik, kort\u0259biilik m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. Nisb\u0259t\u0259n sad\u0259 bi\u00e7imli, t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u0259 yat\u0131ml\u0131 s\u00f6zl\u0259rin yerin\u0259 daha m\u00fcr\u0259kk\u0259b v\u0259 t\u0259l\u0259ff\u00fcz\u00fc nisb\u0259t\u0259n \u00e7\u0259tin ifad\u0259l\u0259r\u0259 meylilik art\u0131r, m\u0259s\u0259l\u0259n, \u201ct\u0259\u0259ss\u00fcf\u201d\u00fcn \u201cmaal\u0259s\u0259f\u201dl\u0259 \u0259v\u0259zl\u0259nm\u0259si kimi. Bu ifad\u0259ni do\u011fru deyib yazana da az rast g\u0259ldim, \u0259fsus ki&#8230; B\u0259z\u0259n\u00a0\u00a0 t\u00fcrkc\u0259d\u0259n ifad\u0259l\u0259r al\u0131nark\u0259n osmanl\u0131can\u0131n s\u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259n istifad\u0259 olunur v\u0259 onun \u0259r\u0259bc\u0259 oldu\u011funun f\u0259rqin\u0259 var\u0131lm\u0131r. N\u0259tic\u0259d\u0259 al\u0131nan\u0131n t\u00fcrk deyil, \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259li ifad\u0259 olmas\u0131, onun b\u0259z\u0259n t\u00fcrkc\u0259 v\u0259 ya \u0259r\u0259bc\u0259nin dilimizd\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015fl\u0131q h\u00fcququ qazanm\u0131\u015f s\u00f6z\u00fcn\u00fcn yerini almas\u0131na diqq\u0259t yetirilmir. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u201cqat\u0131lmaq\u201d, \u201cd\u00fcy\u00fcn\u201d, \u201c\u015fidd\u0259t\u201d, \u201czor\u201d v\u0259 s. kimi s\u00f6zl\u0259r Az\u0259rbaycan v\u0259 T\u00fcrkiy\u0259 t\u00fcrkc\u0259sind\u0259 f\u0259rqli anlam y\u00fck\u00fcn\u0259 malikdir. Son vaxtlar \u201ctoy\u201du \u201cd\u00fcy\u00fcn\u201d, \u201ce\u015fitm\u0259\u201dni \u201cduymaq\u201d, \u201cf\u0259xr etm\u0259\u201dni \u201cq\u00fcrur\u00a0 duymaq\u201d, \u201cciddi q\u0259bul etm\u0259\u201dni \u201cciddiy\u0259 almaq\u201dla \u0259v\u0259z etm\u0259y\u0259 d\u0259 az rast g\u0259linmir. Halbuki ilk iki n\u00fcmun\u0259d\u0259 k\u0259lm\u0259l\u0259rin h\u0259r biri t\u00fcrkc\u0259dir, son ifad\u0259l\u0259r is\u0259 \u0259r\u0259b m\u0259n\u015f\u0259li s\u00f6zl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulub. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 al\u0131nan s\u00f6zl\u0259rin \u0259d\u0259bi dilimizin fonetik t\u0259rkibi v\u0259 s\u00f6zl\u00fcy\u00fcn\u0259 uy\u011funlu\u011fu, s\u00f6z\u00fcn t\u0259sir g\u00fcc\u00fcn\u00fc l\u0259ngid\u0259n deyil, qavray\u0131\u015f\u0131n\u0131 asanla\u015fd\u0131ran v\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259ndir\u0259n m\u0259qamlar m\u00fctl\u0259q n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Bu kimi h\u0259ssas n\u00fcanslar is\u0259 k\u00fctl\u0259y\u0259 s\u00f6z \u00f6t\u00fcr\u00fcc\u00fcl\u00fcy\u00fcnd\u0259 \u0259sas g\u00fcc sahibi olan yaz\u0131\u00e7\u0131, t\u0259rc\u00fcm\u0259\u00e7i v\u0259 jurnalistl\u0259rin diqq\u0259tind\u0259n yay\u0131nmamal\u0131d\u0131r&#8230;<\/p>\n<p>Bu sah\u0259d\u0259ki kort\u0259biiliyin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn ciddi m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin t\u00f6vsiy\u0259si v\u0259 ustad d\u0259rsl\u0259rin\u0259 d\u0259 ehtiyac vard\u0131r&#8230; Biz n\u0259yi v\u0259 nec\u0259 dem\u0259liyik? Bu kimi suallar\u0131n cavab\u0131n\u0131 \u00fcslubiyyat\u00e7\u0131 aliml\u0259r a\u00e7\u0131qlamal\u0131d\u0131rlar&#8230; Yoxsa ki, kitab oxuma\u011fa deyil, serial izl\u0259m\u0259y\u0259 meyli k\u00fctl\u0259ni Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilind\u0259n uzaqla\u015fd\u0131rm\u0131\u015f olaca\u011f\u0131q. \u018fd\u0259bi dil son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 kommersiya niyy\u0259ti il\u0259 kitab t\u0259rc\u00fcm\u0259 etdir\u0259n n\u0259\u015friyyatlar t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259 kobudcas\u0131na pozulur. Son ill\u0259rd\u0259 n\u0259 yeni b\u0259dii n\u0259sr, n\u0259 d\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 \u0259s\u0259rini oxuya bilmir\u0259m. (H\u0259r halda rast\u0131ma \u00e7\u0131xanlar u\u011furlu \u0259s\u0259rl\u0259r olmay\u0131b, g\u00f6r\u00fcn\u00fcr). \u00dcslub x\u0259talar\u0131, dur\u011fu i\u015far\u0259l\u0259rinin g\u00f6zl\u0259nilm\u0259m\u0259si m\u00fctali\u0259d\u0259n z\u00f6vq alma\u011fa imkan vermir. Bel\u0259 olan halda kitab\u0131 \u0259d\u0259bi dilin m\u00f6t\u0259b\u0259r m\u0259nb\u0259yi kimi q\u0259bul v\u0259 t\u0259qdim ed\u0259 bilirikmi? T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, yox. Bel\u0259likl\u0259 d\u0259, \u0259d\u0259bi dilimizin qorunmas\u0131, g\u0259l\u0259c\u0259k n\u0259sill\u0259r\u0259 t\u0259hrifli, t\u0259qlidi bir dili miras qoymamaq \u00fc\u00e7\u00fcn telekanal v\u0259 n\u0259\u015friyyatlar\u0131n m\u0259suliyy\u0259tinin art\u0131r\u0131lmas\u0131 z\u0259rur\u0259ti ortaya \u00e7\u0131x\u0131r.<\/p>\n<p>Sual\u0131n\u0131z\u0131n sonuncu qismin\u0259 g\u0259ldikd\u0259 is\u0259, t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, nikbin ola bilmir\u0259m. Do\u011frudur, d\u0259yi\u015fm\u0259, z\u0259nginl\u0259\u015fm\u0259, m\u00fc\u0259yy\u0259n ifad\u0259l\u0259rin arxaizm\u0259 \u00e7evrilm\u0259si dilin t\u0259bii\u00a0 inki\u015faf qanunauy\u011funlu\u011fudur. X\u00fcsusil\u0259 bunu \u015f\u0259rtl\u0259ndir\u0259n elmi-texniki t\u0259r\u0259qqi, siyasi-ictimai durum v\u0259 m\u0259d\u0259ni inki\u015fafd\u0131rsa, bu m\u0259qbul say\u0131la bil\u0259r. Amma dild\u0259ki d\u0259yi\u015fikliyin s\u0259b\u0259bi m\u00fctali\u0259sizlik v\u0259 kort\u0259bii s\u00f6z se\u00e7imidirs\u0259, n\u0259tic\u0259d\u0259 dilin ifad\u0259 imkanlar\u0131 h\u00fcdudlan\u0131rsa, \u0259lb\u0259tt\u0259, bu ciddi narahatl\u0131q do\u011furur. Bu m\u0259nada q\u0259na\u0259tim bel\u0259dir ki, \u0259d\u0259bi dilimizin g\u00f6rk\u0259mi \u00fcz\u0259rin\u0259 m\u00fcxt\u0259lif par\u00e7alardan yamaq sal\u0131nan \u00a0\u00a0\u00a0d\u0259rvi\u015f xirq\u0259si \u015f\u0259klind\u0259 olmamal\u0131d\u0131r&#8230;<\/p>\n<p><strong>&#8211; Tan\u0131\u015flar\u0131n \u00e7oxu telekanallara baxmamas\u0131na s\u0259b\u0259b kimi apar\u0131c\u0131lar v\u0259 qonqlar t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259d\u0259bi dil normalar\u0131n\u0131n kobud \u015f\u0259kild\u0259 pozulmas\u0131n\u0131 \u0259sas g\u0259tirirl\u0259r. Telekanallar\u0131n dili il\u0259 ba\u011fl\u0131 Sizin m\u00fc\u015fahid\u0259l\u0259riniz?<\/strong><\/p>\n<p>&#8211; Telekanallar\u0131m\u0131zdak\u0131 v\u0259ziyy\u0259ti d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn x\u00fcsusi ara\u015fd\u0131rma apar\u0131lmal\u0131d\u0131r. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, i\u015f rejimim telekanallar\u0131 m\u00fcnt\u0259z\u0259m izl\u0259m\u0259y\u0259 imkan vermir. \u018fslind\u0259 m\u0259n b\u00fct\u00fcn telekanallar v\u0259 apar\u0131c\u0131lar\u0131 \u00fcmumi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259nin d\u0259 \u0259leyhin\u0259y\u0259m. \u00c7\u00fcnki xo\u015fb\u0259xtlikd\u0259n t\u0259k-t\u0259k istedadl\u0131 insanlara, el\u0259c\u0259 d\u0259 onlar\u0131n ana dilimizd\u0259n do\u011fru-d\u00fczg\u00fcn istifad\u0259sin\u0259 son ill\u0259rd\u0259 daha s\u0131x rast g\u0259linir v\u0259 bu sah\u0259d\u0259 xo\u015f bir art\u0131m m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. Yad v\u0259 ya qohum dill\u0259rin intonasiyas\u0131 v\u0259 s\u00f6zl\u00fcy\u00fcn\u00fc t\u0259qlidl\u0259 x\u0259b\u0259rl\u0259rin t\u0259qdimin\u0259 art\u0131q daha az t\u0259sad\u00fcf olunur. \u00dcmumilikd\u0259 is\u0259 televiziyadan insanlar\u0131m\u0131z\u0131 uzaqla\u015fd\u0131ran s\u0259b\u0259bl\u0259r s\u0131ras\u0131nda, m\u0259nc\u0259, informasiyan\u0131n t\u0259qdim \u015f\u0259kill\u0259ri (s\u00fcni \u015f\u0259kild\u0259 iti s\u00fcr\u0259tli oxunu\u015f, dola\u015f\u0131q c\u00fcml\u0259l\u0259rl\u0259 guya dil v\u0259 \u00fcslubda \u00a0yenilik edilm\u0259si v\u0259 s.) il\u0259 yana\u015f\u0131, leksik fondun b\u0259sitliyi d\u0259 oldu. Bu c\u0259h\u0259tl\u0259r savadl\u0131 insanlar\u0131n efird\u0259n veril\u0259n\u00a0 m\u0259lumat\u0131 izl\u0259m\u0259k ist\u0259yini azaltd\u0131. Amma bu sad\u0259c\u0259 s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n biridir, baya\u011f\u0131 verili\u015fl\u0259r, b\u0259sit dilli seriallar v\u0259 onlar\u0131n q\u0259hr\u0259manlar\u0131n\u0131n leksikonunda l\u0259hc\u0259l\u0259r\u0259 \u00a0\u00fcst\u00fcnl\u00fck verilm\u0259si v\u0259 yen\u0259 d\u0259 dan\u0131\u015f\u0131q t\u0259rzinin s\u00fcniliyi, baya\u011f\u0131 pafos da efir\u0259 olan mara\u011f\u0131 azaltd\u0131.<\/p>\n<p>B\u0259zi seriallar\u0131n fraqmentl\u0259rini izl\u0259m\u0259k imkan\u0131 tapanda bir filoloq kimi \u00e7ox \u0259s\u0259bl\u0259\u015fdiyim d\u0259 yad\u0131mdad\u0131r&#8230; Bu m\u0259tnl\u0259ri kim yaz\u0131r? Biz bu m\u0259hdud v\u0259 baya\u011f\u0131 leksikonla g\u0259ncl\u0259r\u0259 n\u0259yi a\u015f\u0131lay\u0131r\u0131q? Do\u011frudur, sovet d\u00f6vr\u00fc filml\u0259rinin dili d\u0259 s\u00fcni v\u0259 pafoslu idi, amma estetik bax\u0131mdan g\u00f6z\u0259l v\u0259 m\u0259qbul idi. Bug\u00fcnk\u00fc v\u0259 \u015f\u0259xs\u0259n m\u0259nim izl\u0259m\u0259y\u0259 imkan tapd\u0131\u011f\u0131m seriallar\u0131n ssenar\u0131 m\u0259tnl\u0259ri is\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcf do\u011furur.<\/p>\n<p>Bununla bel\u0259, son iki-\u00fc\u00e7 ayda \u2013 m\u00fcharib\u0259 d\u00f6vr\u00fc v\u0259 sonras\u0131ndak\u0131 x\u0259b\u0259r \u00a0proqramlar\u0131n\u0131n dili t\u0259qdir\u0259layiqdir. Bel\u0259 ki, x\u0259b\u0259rl\u0259rin ba\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n m\u00f6vzuya m\u00fcvafiq \u00a0olmas\u0131, k\u0259d\u0259ri v\u0259 ya sevinci ifad\u0259 ed\u0259n m\u0259tnl\u0259rin t\u0259qdimat\u0131nda m\u00f6vzuya uy\u011funluq g\u00f6zl\u0259nilir. Amma t\u0259k-t\u0259k\u00a0 m\u00fcsb\u0259t hallara baxmayaraq, bu sah\u0259d\u0259 g\u00f6r\u00fcl\u0259si i\u015fl\u0259r d\u0259 az deyil. \u00dcmumilikd\u0259 efirimizd\u0259 n\u00fcmayi\u015f olunan dil nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rinin t\u00f6vsiy\u0259 v\u0259 n\u0259zar\u0259tin\u0259 m\u00f6htacd\u0131r, m\u0259nc\u0259.<\/p>\n<p><strong>-2018-ci ild\u0259 Orfoqrafiya qaydalar\u0131na c\u0259f\u0259ng deyil\u0259 bil\u0259n d\u00fcz\u0259li\u015fl\u0259r t\u0259klif edil\u0259nd\u0259 buna qar\u015f\u0131 etiraz s\u0259sini ucaldanlardan biri Siz oldunuz. H\u0259tta buna \u201cm\u00fcharib\u0259\u201d elan ed\u0259nl\u0259rin r\u0259hb\u0259rl\u0259rind\u0259n idiniz. S\u0259yl\u0259riniz \u00f6z b\u0259hr\u0259sini verdi, Sizc\u0259, \u0259d\u0259bi dilimiz \u00fc\u00e7\u00fcn yeni t\u0259hdidl\u0259r varm\u0131 v\u0259 bunlar hans\u0131lard\u0131r?<\/strong><\/p>\n<p>-D\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259niz \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox t\u0259\u015f\u0259kk\u00fcr edir\u0259m. Sual\u0131n\u0131za g\u0259ldikd\u0259 is\u0259 dem\u0259liy\u0259m ki, 2018-ci ild\u0259 orfoqrafiya il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259klif olunan d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r t\u0259kc\u0259 c\u0259f\u0259ng deyildi, h\u0259m d\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259li idi. Qo\u015fa y samitl\u0259rind\u0259n birinin l\u0259\u011fvi t\u0259kidl\u0259 t\u0259l\u0259b edilir, apostrofsuzlu\u011fun \u0259d\u0259bi dil normalar\u0131na vurdu\u011fu z\u0259r\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 almadan onun\u00a0 hecas\u0131nda d\u0259yi\u015fiklik edib onsuz da korlanm\u0131\u015f nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259tin\u0259 daha bir z\u0259rb\u0259 vurmaq ist\u0259yirdil\u0259r.\u00a0 Dilin t\u0259bi\u0259tin\u0259 yad t\u0259klifl\u0259r (ilk variantda: madd\u0259 22) q\u0259bul olunard\u0131sa, cingiltili samitl\u0259r\u0259 meylliliyi il\u0259 se\u00e7il\u0259n Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259sinin\u00a0 ah\u0259ngdarl\u0131\u011f\u0131 pozulacaqd\u0131. Ard\u0131nca \u0259lifbam\u0131zdan spesifik \u0259, x v\u0259 q h\u0259rfl\u0259rinin \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 t\u0259klifi g\u0259l\u0259c\u0259kdi v\u0259 s. Bunu m\u0259n bir s\u0131ra m\u00fcsahib\u0259l\u0259rimd\u0259 vur\u011fulam\u0131\u015fam. T\u0259klifl\u0259ri q\u0259bul olunmad\u0131qdan sonra \u201cyenilik\u00e7i\u201dl\u0259rin b\u0259zi n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri d\u0259 bunu etirafa m\u0259cbur oldular. Amma h\u0259min etiraflarda dil\u0259 vurulacaq z\u0259rb\u0259y\u0259 deyil, ba\u015f tutmayan niyy\u0259tl\u0259rin\u0259, onun realiz\u0259 olunmamas\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcf\u00a0 hissi vard\u0131&#8230; Bunlar olard\u0131sa, Az\u0259rbaycan t\u00fcrkc\u0259si \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u00f6z\u0259lliyini itir\u0259rdi. Bu is\u0259 m\u00fcst\u0259qil d\u00f6vl\u0259tin m\u00fcst\u0259qil dili \u00fc\u00e7\u00fcn yolverilm\u0259z bir hal idi. Haz\u0131rda \u0259d\u0259bi dilimiz\u0259 n\u0259zar\u0259tin azl\u0131\u011f\u0131, nitq m\u0259d\u0259niyy\u0259ti probleml\u0259rinin \u00fcmumilikd\u0259 diqq\u0259td\u0259n k\u0259narda qalmas\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n bo\u015fluqlara, yad t\u0259sirl\u0259rin artmas\u0131na yol a\u00e7\u0131r.. Bu m\u0259nada \u0259d\u0259bi dilimizl\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u0259nz\u0259r t\u0259hdid v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259li m\u0259qamlar bu g\u00fcn d\u0259 var, g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 d\u0259 olacaq. Biz filoloqlar\u0131n borcu \u0259d\u0259bi dilimizin inki\u015faf\u0131na, z\u0259nginl\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 mane olmadan onu yersiz m\u00fcdaxil\u0259 v\u0259 t\u0259qlidl\u0259rd\u0259n xilas etm\u0259k, dilin tarixi ke\u00e7mi\u015fi il\u0259 \u0259laq\u0259sini d\u0259 qorumaqd\u0131r. \u00c7\u00fcnki Az\u0259rbaycan\u0131n m\u00fcxt\u0259lif y\u00f6n\u00fcml\u00fc \u0259laq\u0259l\u0259rind\u0259n b\u0259z\u0259n bu \u00f6lk\u0259y\u0259 \u00f6z maraqlar\u0131na uy\u011fun istiqam\u0259t verm\u0259k ist\u0259y\u0259nl\u0259r d\u0259 faydalanma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bu i\u015fd\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik atributlar\u0131ndan olan \u0259d\u0259bi dili \u0259lind\u0259 al\u0259t v\u0259 t\u0259sir vasit\u0259sin\u0259 \u00e7evirm\u0259k ist\u0259y\u0259nl\u0259r var v\u0259 olacaq. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 filoloqlar\u0131n \u00fcz\u0259rin\u0259 b\u00f6y\u00fck m\u0259suliyy\u0259t d\u00fc\u015f\u00fcr v\u0259 onlar he\u00e7 v\u0259chl\u0259 say\u0131ql\u0131\u011f\u0131 \u0259ld\u0259n verm\u0259m\u0259lidirl\u0259r.<\/p>\n<p><strong>-Bak\u0131n\u0131n \u0259cn\u0259bi dill\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u201ci\u015f\u011fal\u0131\u201d il\u0259 ba\u011fl\u0131 min\u0259 yax\u0131n ziyal\u0131n\u0131n \u201ch\u0259y\u0259can t\u0259bili\u201d g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f ictimai rezonans do\u011furandan sonra qarda\u015f T\u00fcrkiy\u0259d\u0259 d\u0259 bu m\u0259s\u0259l\u0259 prezident R.T.\u018frdo\u011fan s\u0259viyy\u0259sind\u0259 m\u00fczakir\u0259 olundu. Qloballa\u015fma \u015f\u0259raitind\u0259 milli dill\u0259rin linqvistik ekspansiyadan qorunmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 s\u0259yl\u0259rin geni\u015f v\u00fcs\u0259t alaca\u011f\u0131na v\u0259 n\u0259tic\u0259 ver\u0259c\u0259yin\u0259 inan\u0131rs\u0131n\u0131zm\u0131?<\/strong><\/p>\n<p>-B\u0259li, art\u0131q FADMM yaranan g\u00fcnd\u0259n c\u0259miyy\u0259td\u0259 maraq do\u011furdu, s\u0259rrast m\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc ciddi t\u0259klifl\u0259rl\u0259 diqq\u0259ti c\u0259lb etdi. M\u0259sul \u015f\u0259xsl\u0259rl\u0259 t\u0259mas qurulmas\u0131, d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 i\u015fg\u00fczar dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 bu i\u015fin m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259l\u0259r ver\u0259c\u0259yi t\u0259\u0259ss\u00fcrat\u0131n\u0131 yarad\u0131r. O da bilin\u0259n ger\u00e7\u0259klikdir ki,\u00a0 bu kimi i\u015fl\u0259r t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131 v\u0259 t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcskarlardan b\u00f6y\u00fck s\u0259br v\u0259 f\u0259dakarl\u0131q t\u0259l\u0259b edir.\u00a0 Q\u0259na\u0259timc\u0259, bu kimi t\u0259\u015fkilatlanma yax\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 d\u00f6vl\u0259tin r\u0259sm\u0259n tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 qurum statusu alarsa, \u0259d\u0259bi dil \u00fcz\u0259rind\u0259 n\u0259zar\u0259t mexanizmi daha s\u0259m\u0259r\u0259li olar&#8230;<\/p>\n<p>&#8211;\u00a0<strong>S\u0259ad\u0259t xan\u0131m, dilimizi &#8220;m\u0259i\u015f\u0259t dili&#8221; adland\u0131ranlar var. S\u0259b\u0259b kimi Az\u0259rbaycan dilind\u0259 beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259li elmi \u0259s\u0259rl\u0259rin yaz\u0131lmamas\u0131n\u0131, bu dild\u0259 diqq\u0259ti \u00e7\u0259k\u0259n k\u0259\u015ff v\u0259 ixtiralar\u0131n olmamas\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rirl\u0259r. Siz bu bar\u0259d\u0259 n\u0259 dey\u0259 bil\u0259rsiniz? Do\u011frudanm\u0131, dilimizin elmi \u00e7\u0259kisini art\u0131rma\u011fa ehtiyac var?<\/strong><\/p>\n<p>-M\u0259lum oldu\u011fu kimi, Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi dilinin yaz\u0131l\u0131 \u0259n\u0259n\u0259sinin uzun bir tarixi ke\u00e7mi\u015fi var. Ne\u00e7\u0259-ne\u00e7\u0259 n\u0259sill\u0259r bu dili \u0259d\u0259bi v\u0259 elmi dil kimi formala\u015fd\u0131rmaq v\u0259 qorumaq niyy\u0259tini izl\u0259yib. Az\u0259rbaycanda \u0259d\u0259bi, elmi, r\u0259smi dil \u00fcslublar\u0131 da h\u0259r d\u00f6vr\u00fcn \u00f6z t\u0259l\u0259bin\u0259 uy\u011fun m\u00f6vcud olmu\u015fdur v\u0259 bu g\u00fcn d\u0259 var. Z\u0259nnimc\u0259, Az\u0259rbaycan elmi fikrini beyn\u0259lxalq al\u0259m\u0259 \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259d\u0259bi dild\u0259n art\u0131q, qlobal s\u0259ciyy\u0259li, elmi \u0259sasl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259y\u0259 ehtiyac var. \u018fg\u0259r \u0259s\u0259r ciddi elmi d\u0259y\u0259r\u0259 malikdirs\u0259, o m\u0259h\u0259lli s\u0259ciyy\u0259li olmaq \u00e7\u0131x\u0131b beyn\u0259lxalq elmi fikir tarixind\u0259 yer alacaq v\u0259\u00a0 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r onu dilind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 saxlayacaq. Elmi dilimizin ifad\u0259 imkanlar\u0131 is\u0259 m\u0259hdud deyil, x\u00fcsusil\u0259 humanitar sad\u0259d\u0259 elmi d\u0259y\u0259r\u0259 malik \u0259s\u0259rl\u0259rimiz az deyil. Amma t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, b\u00fct\u00fcn elm sah\u0259l\u0259rind\u0259 Az\u0259rbaycan dilinin ifad\u0259 imkanlar\u0131 v\u0259 terminoloji bazas\u0131 eyni s\u0259viyy\u0259d\u0259 deyil. \u018fg\u0259r humanitar sah\u0259d\u0259 dilin leksik-qrammatik imkanlar\u0131 q\u0259na\u0259tb\u0259x\u015fdirs\u0259, bir s\u0131ra dar ixtisasl\u0131 sah\u0259l\u0259r \u2013 z\u0259rg\u0259rlik, xal\u00e7a\u00e7\u0131l\u0131q v\u0259 s. il\u0259 ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rma aparanlar elmi terminologiyan\u0131n yoxlu\u011fu v\u0259 ya b\u0259sitliyind\u0259n \u015fikay\u0259t\u00e7idirl\u0259r. Bu m\u0259nada dilimizin elmi \u00e7\u0259kisini art\u0131rma\u011fa ehtiyac oldu\u011funu vur\u011fulayark\u0259n tamamil\u0259 haql\u0131s\u0131n\u0131z. G\u00f6r\u00fcn\u0259n odur ki, dil\u00e7il\u0259rin qar\u015f\u0131s\u0131nda pe\u015f\u0259 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u00f6zl\u00fckl\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131, m\u00fcxt\u0259lif elm sah\u0259l\u0259rind\u0259 terminoloji bazan\u0131n t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 v\u0259zif\u0259l\u0259r durur. Bununla bel\u0259, \u201cAz\u0259rbaycan dilind\u0259 beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259li elmi \u0259s\u0259rl\u0259r yaz\u0131lmam\u0131\u015fd\u0131r\u201d qeydiniz m\u0259n\u0259 \u00e7ox k\u0259skin s\u00f6yl\u0259nmi\u015f kimi g\u00f6r\u00fcnd\u00fc. \u00d6nc\u0259 d\u0259 qeyd etdiyim kimi, m\u0259nsubu oldu\u011fum humanitar sah\u0259 aliml\u0259rinin m\u00fcxt\u0259lif s\u0259pkili \u0259s\u0259rl\u0259rinin xarici \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259ki n\u0259\u015fri az say\u0131la bilm\u0259z&#8230; Sad\u0259c\u0259 son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 elmi d\u0259y\u0259ri olmayan yaz\u0131lar\u0131n \u015f\u0259xsi tan\u0131\u015fl\u0131q \u0259laq\u0259l\u0259ri \u0259sas\u0131nda xarici n\u0259\u015frl\u0259r\u0259 \u201cayaq a\u00e7mas\u0131\u201d ciddi narahatl\u0131q do\u011furur. El\u0259c\u0259 d\u0259 kommersiya maraqlar\u0131 g\u00fcd\u0259n xarici n\u0259\u015frl\u0259rd\u0259 \u00e7ap olunma da kiml\u0259rins\u0259 hesabat\u0131na yard\u0131m edir v\u0259 Az\u0259rbaycan elmin\u0259 n\u00fcfuz g\u0259tir\u0259n hal kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndiril\u0259 bilm\u0259z.. Bu is\u0259 beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 Az\u0259rbaycan elmini tan\u0131tma sah\u0259sind\u0259 bo\u015fluq v\u0259 p\u0259rak\u0259nd\u0259lik oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir. \u00c7\u00fcnki Az\u0259rbaycan elmi fikrinin yaln\u0131z ciddi n\u0259\u015frl\u0259rd\u0259 t\u0259qdimi, bu \u015f\u0259kild\u0259 d\u00fcnya elmi fikrind\u0259 yer almas\u0131 \u00f6lk\u0259y\u0259 n\u00fcfuz g\u0259tir\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>Sual\u0131n\u0131z\u0131n \u201cbu dild\u0259 diqq\u0259ti \u00e7\u0259k\u0259n k\u0259\u015ff v\u0259 ixtiralar\u0131n olmamas\u0131\u201d qismin\u0259 g\u0259ldikd\u0259 dem\u0259liy\u0259m ki, k\u0259\u015ff v\u0259 ixtira d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 v\u0259 elmi bilik s\u0259viyy\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 durumdur. H\u0259min ixtiran\u0131 ed\u0259n \u00e7ox zaman ifad\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fcvafiq terminoloji baza olmad\u0131qda bel\u0259 onu \u00f6z\u00fc d\u0259 yarad\u0131b ifad\u0259 ed\u0259 bilir. Bu kimi durumlarda \u00f6n\u0259mli olan dild\u0259n art\u0131q, t\u0259f\u0259kk\u00fcrd\u00fcr. Amma b\u00fct\u00fcn hallarda h\u0259min yeni g\u0259tiril\u0259n terminl\u0259rin dilin t\u0259bi\u0259tin\u0259 uy\u011funluq s\u0259viyy\u0259sini d\u0259y\u0259rl\u0259ndirm\u0259 yen\u0259 d\u0259 dil\u00e7ilik elmimizin f\u0259aliyy\u0259t sah\u0259sin\u0259 daxildir. Az\u0259rbaycan elmi v\u0259 terminoloji baza problemi il\u0259 \u0259laq\u0259li\u00a0 b\u0259hs \u0259slind\u0259 geni\u015f m\u00fczakir\u0259l\u0259r\u0259 m\u00f6htac bir m\u00f6vzudur. M\u0259n q\u0131saca qabar\u0131q n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7arpan m\u0259qamlara toxunma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131m.<\/p>\n<p><strong>G\u00fclyaz \u018fL\u0130YEVA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u201cilkx\u0259b\u0259r\u201din bug\u00fcnk\u00fc qona\u011f\u0131\u00a0filologiya \u00fczr\u0259 f\u0259ls\u0259f\u0259 doktoru, dosent, AMEA akad. Z.B\u00fcnyadov ad\u0131na \u015e\u0259rq\u015f\u00fcnasl\u0131q \u0130nstitutunun apar\u0131c\u0131 elmi i\u015f\u00e7isi\u00a0 S\u0259ad\u0259t \u015e\u0131x\u0131yevad\u0131r.\u00a0Onunla \u0259d\u0259bi dilmizin indiki v\u0259ziyy\u0259ti, qloballa\u015fma \u015f\u0259raitind\u0259 \u0259d\u0259bi dilimiz \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hdidl\u0259r, o c\u00fcml\u0259d\u0259n k\u00fc\u00e7\u0259 v\u0259 prospektl\u0259rimizin\u00a0\u201c\u0259cn\u0259bil\u0259\u015fm\u0259si\u201d bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fd\u0131q. -Son ill\u0259r Az\u0259rbaycan c\u0259miyy\u0259tind\u0259 \u0259d\u0259bi dil m\u00fczakir\u0259l\u0259ri s\u0259ngimir. Bak\u0131n\u0131n \u0259cn\u0259bi dill\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n i\u015f\u011fal\u0131 c\u0259miyy\u0259td\u0259 \u0259n \u00e7ox m\u00fczakir\u0259 edil\u0259n m\u00f6vzulardand\u0131r. Bu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":616,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/615"}],"collection":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/comments?post=615"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/615\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":617,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/615\/revisions\/617"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media\/616"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media?parent=615"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/categories?post=615"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/tags?post=615"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}