{"id":725,"date":"2021-03-02T18:30:22","date_gmt":"2021-03-02T14:30:22","guid":{"rendered":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/?p=725"},"modified":"2021-03-02T18:30:22","modified_gmt":"2021-03-02T14:30:22","slug":"fazil-ir%c9%99vani-fazli-kara-v%c9%99-gul-v%c9%99-bulbul-%c9%99s%c9%99rinin-%c9%99d%c9%99bi-taleyi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/fazil-ir%c9%99vani-fazli-kara-v%c9%99-gul-v%c9%99-bulbul-%c9%99s%c9%99rinin-%c9%99d%c9%99bi-taleyi\/","title":{"rendered":"Fazil \u0130r\u0259vani, Fazl\u0131 Kara v\u0259 &#8220;G\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl&#8221; \u0259s\u0259rinin \u0259d\u0259bi taleyi"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\"><em><strong>L\u00fctviyy\u0259 \u018fsg\u0259rzad\u0259<\/strong><\/em><br \/>\n<em><strong>Nizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutu<\/strong><\/em><br \/>\n<em><strong>Filologiya elml\u0259ri doktoru<\/strong><\/em><\/p>\n<p><strong>X\u00fclas\u0259<\/strong> Yaln\u0131z do\u011fuldu\u011fu \u0130r\u0259vanda deyil, \u00a0\u015e\u0259rqin elmi v\u0259 dini ictimaiyy\u0259ti aras\u0131nda b\u00f6y\u00fck n\u00fcfuz sahibi olmu\u015f Fazil \u0130r\u0259vani, qiym\u0259tli elmi kitablar\u0131n m\u00fc\u0259llifidir. \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259n q\u0259dim \u018fl-\u018fhz\u0259r universitetind\u0259 t\u0259hsil alan, h\u0259yat\u0131 Az\u0259rbaycan-Misir-\u0130ran v\u0259 \u0130raqla ba\u011fl\u0131 olan Fazil \u0130r\u0259vaninin \u00a0elmi \u0259s\u0259rl\u0259ri \u0259sas\u0259n, \u0259r\u0259b dilind\u0259dir. M\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259, Az\u0259rbaycan dilind\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 yegan\u0259 \u0259s\u0259rinin \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d povesti oldu\u011fu, \u0259s\u0259rin X.M.Ge\u011famyan t\u0259r\u0259find\u0259n erm\u0259ni dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilib 1812-ciild\u0259, Sankt-Peterburqda iki dild\u0259 (erm\u0259ni v\u0259 rus) n\u0259\u015fr olundu\u011fundan v\u0259 J.V.Hammer t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilib Almaniyada n\u0259\u015fr edilm\u0259sind\u0259n b\u0259hs olunur. Osmanl\u0131 tarix\u00e7isi Hammerin \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259rini t\u0259rc\u00fcm\u0259 v\u0259 n\u0259\u015fr etm\u0259si do\u011frudur. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki, Hammerin t\u0259c\u00fcm\u0259 v\u0259 n\u0259\u015fr etdiyi \u0259s\u0259r Fazil \u0130r\u0259vaninin \u00a0b\u0259hs olunan \u0259s\u0259ri deyil.<\/p>\n<p>M\u0259qal\u0259d\u0259, \u0259d\u0259bi taleyi izl\u0259nil\u0259n \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259rinin m\u00fc\u0259llifinin kimliyi ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p><strong>A\u00e7ar s\u00f6zl\u0259r:<\/strong> \u00a0\u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d\u00a0 \u0259s\u0259ri, Fazil \u0130r\u0259vani, Kara Fazl\u0131, Jozef \u00a0von Hammer, Gibb E.J.Wilkinson, De Sugny<\/p>\n<p><strong>Giri\u015f<\/strong> Ensilopedik biliy\u0259, d\u0259rin t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u0259 malik olan Fazil \u0130r\u0259vani yalnz ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u0130r\u0259van mahal\u0131nda, Qafqazda deyil, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rqin dini ictimaiyy\u0259ti aras\u0131nda b\u00f6y\u00fck h\u00f6rm\u0259t v\u0259 n\u00fcfuzu sahib olmu\u015f m\u00fct\u0259f\u0259kkirdir. Ad\u0131 bir \u00e7ox m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 ke\u00e7\u0259n Fazil \u0130r\u0259vaninin h\u0259yat\u0131 v\u0259 \u015f\u0259xsiyy\u0259ti, islami bilik v\u0259 ideyalar\u0131n t\u0259bli\u011fi sah\u0259sind\u0259ki f\u0259aliyy\u0259ti haqq\u0131nda m\u0259lumat verilir (21,s. 21;23,s.79-80;35; 30,s.44-49;27,s.357-360;26,s.42, 39,s.177). Geni\u015f v\u0259 h\u0259rt\u0259r\u0259fli biliy\u0259, \u0259r\u0259b dilind\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f z\u0259ngin elmi irs\u0259 malik olan Fazil \u0130r\u0259vani \u015e\u0259rq tarixi v\u0259 dini elml\u0259r\u0259 aid bir ne\u00e7\u0259 risal\u0259nin m\u00fc\u0259llifi kimi d\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259 \u015f\u00f6hr\u0259t qazanm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259; (35; 30,s.44-47, 39,s.177; 27,s.113) Fazil \u0130r\u0259vaniy\u0259 aid edil\u0259n 15-\u0259 yax\u0131n kitab\u0131n; \u201d\u0130ctim\u0430ul-\u04d9mri v\u04d9n-n\u04d9\u04bby\u201d (\u00fcsuli-fiq\u04bb, \u04d9r\u04d9b dilind\u04d9), \u201d\u04d8l-icti\u04bb\u0430du v\u04d9t-t\u04d9qlid\u201d (\u00fcsuli-fiq\u04bb, \u04d9r\u04d9b dilind\u04d9), \u201d\u04d8\u04bbk\u0430mul-\u0445\u04d9l\u04d9li fis-s\u04d9l\u0430t\u201d (fiq\u04bb, \u04d9r\u04d9b dilind\u04d9), \u201d\u04d8l-isti\u04bbs\u0430b\u201d (\u00fcsuli-fiq\u04bb, \u04d9r\u04d9b dilind\u04d9), \u201d\u04d8s-s\u0430l\u0430tul-b\u04d9r\u0430\u04d9t\u201d (\u00fcsuli-fiq\u04bb, \u04d9r\u04d9b dilind\u04d9),\u201d\u04d8t-t\u0430du v\u04d9t-t\u04d9r\u0430ci\u04bb\u201d (\u00fcsuli-fiq\u04bb, \u04d9r\u04d9b dilind\u04d9),\u201dH\u0430\u015fiy\u04d9tun \u04d9l\u0430 q\u04d9v\u0430idil \u04d8ll\u0430m\u04d9\u201d (fiq\u04bb, \u04d9r\u04d9b dilind\u04d9), \u201dH\u0430\u015fiy\u04d9tun \u04d9l\u0430 t\u04d9fsiril-beyz\u0430vi\u201d (t\u04d9fsir, \u04d9r\u04d9b dilind\u04d9),\u201dKit\u0430bul-\u04d9cz\u0430\u201d (\u00fcsuli-fiq\u04bb, \u04d9r\u04d9b dilind\u04d9), \u201dH\u0430\u015fiy\u04d9tun \u0259l\u0430 R\u04d9s\u0430ili \u015eey\u0445 \u04d8ns\u0430ri (\u00fcsuli-fiq\u04bb, \u04d9r\u04d9b dilind\u04d9), \u201d\u00dcsulul-fiq\u04bb\u201d (\u00fcsul, \u04d9r\u04d9b dilind\u04d9), \u201dH\u00f6cciyy\u04d9tul-m\u04d9z\u04d9nn\u04d9\u201d (\u00fcsuli-fiq\u04bb, \u04d9r\u04d9b dilind\u04d9),\u201dH\u0430\u015fiy\u04d9tun \u04d9l\u0430 q\u04d9v\u0430idi \u015f\u04d9\u04bbid \u04d8vv\u04d9l\u201d (fiq\u04bb, \u04d9r\u04d9b dilind\u04d9), \u201d\u04d8l-m\u04d9k\u0430sibul-m\u00fc\u04bb\u04d9rr\u04d9m\u04d9\u201d (fiq\u04bb, \u04d9r\u04d9b dilind\u04d9),\u201dH\u0430\u015fiy\u04d9tun \u04d9l\u0430 m\u04d9k\u0430sibi \u015eey\u0445 \u04d8ns\u0430ri\u201d (fiq\u04bb, \u04d9r\u04d9b dilind\u04d9) ad\u0131 \u00e7\u0259kils\u0259 d\u0259 daha \u00e7ox \u201cBeyzavi t\u0259fsirin\u0259 ha\u015fiy\u0259\u201d, \u201c\u0130ctihad v\u0259 t\u0259qlid\u201d, \u201c\u00dcsulu&#8217;l-fiqh\u201d, \u015eeyx M\u00fcrt\u0259za \u018fnsarinin \u201cM\u0259kasib\u201d v\u0259 \u201cR\u0259sail\u201d kitablar\u0131na ha\u015fiy\u0259\u201d, \u201c\u0130stishab\u201d v\u0259 s. daha \u00e7ox \u0259s\u0259rl\u0259ri m\u0259\u015fhurdur\u201d (27,s.113; 36). S\u0259m\u0259d S\u0259rdarniya is\u0259 \u201c\u0130r\u0259van m\u00fcs\u0259lman yurdu\u00a0 olmu\u015fdur\u201d kitab\u0131nda yaz\u0131r: F.\u0130r\u0259vaninin \u201cKitab ul bey-\u00fcl istidlali\u201d, \u201cEhkam- \u00fcl \u2013x\u0259l\u0259l-fil-s\u0259lav\u0259t\u201d, \u201c\u018fl m\u0259kasib-\u00fcl m\u0259h\u0259rr\u0259m\u0259\u201d, \u201cHiccey\u0259t-i z\u0259n\u201d, \u201c\u018fmr v\u0259 n\u0259hy ictimad\u0259 risal\u0259si\u201d,\u201d\u018fllam\u0259 qaid\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259lav\u0259\u201d, \u201cBeyz\u0259vi t\u0259fsirin\u0259 ha\u015fiy\u0259\u201d, \u201cRisaleyi elmiyy\u0259\u201d adl\u0131 dini-elmi kitablar\u0131 qalm\u0131\u015fdr\u201d (39,s.219). Fazil \u0130r\u0259vaninin \u201cTarixi-\u0130r\u0259van\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259rinin oldu\u011fundan b\u0259hs edils\u0259 d\u0259, \u0130r\u0259van v\u0259 Q\u0259rbi Az\u0259rbaycan \u0259yal\u0259tl\u0259rinin tarixin\u0259, Az\u0259rbaycan xanl\u0131qlar\u0131n\u0131n f\u0259aliyy\u0259tinin tarixi t\u0259dqiqat\u0131na h\u0259sr edilmi\u015f \u0259lyazman\u0131n t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r hans\u0131 arxivd\u0259 saxland\u0131\u011f\u0131 m\u0259lum deyil. B\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, \u201cB\u0259lk\u0259 d\u0259 \u0259lyazma indiki \u0130r\u0259van arxivl\u0259rind\u0259 ya m\u0259hv edilib, ya da hans\u0131sa erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifinin ad\u0131na d\u0259yi\u015fdiril\u0259r\u0259k n\u0259\u015fr edilmi\u015fdir. Qeyd ed\u0259k ki, tarixi-elmi \u0259s\u0259rl\u0259rin m\u00fc\u0259llifl\u0259rinin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si faktlar\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczd\u0259 d\u0259 erm\u0259nil\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n davam etdirilm\u0259kd\u0259dir\u201d (30,s.46).M\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259; (30,s.44;24,s.195,1,s.186) Fazil \u0130r\u0259vaninin dig\u0259r bir \u0259s\u0259rinin, \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d adl\u0131 povestinin oldu\u011fundan, Hammer t\u0259r\u0259find\u0259n alman dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 v\u0259 n\u0259\u015fr edil\u0259r\u0259k Avropada m\u0259\u015fhurla\u015fmas\u0131ndan\u00a0 da b\u0259hs edilir. H\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259, Avropada yay\u0131laraq m\u0259\u015fhurla\u015fan bir \u0259s\u0259r var; \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl.\u201d\u00a0 H\u0259qiq\u0259t\u0259nmi Avropada d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 y\u00fcks\u0259k tirajlarla yay\u0131nlanan \u201cG\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259ri F.\u0130r\u0259vaninin \u0259s\u0259ridir, yoxsa ara\u015fd\u0131rmalarda yanl\u0131\u015fl\u0131\u011fa, qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131\u011fa\u00a0 yol verilib? Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Fazil \u0130r\u0259vaninin \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259ri haqq\u0131nda yer alan fikirl\u0259r\u0259 n\u0259z\u0259r salma\u011f\u0131 m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011fun say\u0131r\u0131q.<\/p>\n<p><strong>Fazil \u0130r\u0259vani v\u0259 \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d\u00a0 \u0259s\u0259ri <\/strong>Hac\u0131 Fuad Nurullayev, \u015eeyh\u00fclislam Zirvesi: Hac\u0131 Allah\u015f\u00fck\u00fcr Pa\u015fazade kitap\u0131nda (2014)\u00a0 yaz\u0131r: \u201cElmi yarad\u0131c\u0131l\u0131qla m\u0259\u015f\u011ful olan Fazil\u0130r\u0259vani bir ne\u00e7\u0259\u0259d\u0259bi, tarixi v\u0259dini s\u0259ciyy\u0259vi \u0259s\u0259rl\u0259rin m\u00fc\u0259llifidir. \u018fs\u0259rl\u0259ri bir \u00e7ox dill\u0259r\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 olunaraq\u00a0\u00a0 T\u0259briz, Peterburq, Berlin, Parisd\u0259 \u00e7ap olunmu\u015f Fazil \u0130r\u0259vaninin186 s\u0259hif\u0259lik \u201cPakl\u0131q kitab\u0131\u201d adl\u0131 \u0259s\u0259ri c\u0259nubi Az\u0259rbaycan\u0131n m\u0259\u015fhur din xadimi Molla \u018fhm\u0259d K\u00fcz\u0259k\u00fcnaninin tap\u015f\u0131r\u0131\u011f\u0131il\u0259 1883-c\u00fc ild\u0259, T\u0259brizd\u0259 fars dilind\u0259 X\u0259ttat Hac\u0131 M\u0259h\u0259mm\u0259d K\u00fcz\u0259k\u00fcnani t\u0259r\u0259find\u0259n da\u015f basmas\u0131 \u00fcsulu il\u0259 \u00e7ap olunmu\u015fdur. \u018fs\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 m\u00fc\u0259llifin ad\u0131 var:Fazil \u0130r\u0259vani\u201d (17;4;16,203). Kitab\u0131n ad\u0131 dem\u0259k olar ki, m\u0259zmunundan da x\u0259b\u0259r verir. \u018fr\u0259b dilind\u0259 t\u0259mizlik, pakl\u0131q dem\u0259k olan t\u0259har\u0259t s\u00f6z\u00fc hissi v\u0259 m\u0259n\u0259vi t\u0259mizliy\u0259 aiddir.\u00a0 \u201cKitab\u201d\u00a0s\u00f6z\u00fc \u0259r\u0259b dilind\u0259 olan m\u0259nalar\u0131n\u0131n k\u00f6k\u00fc\u00a0\u201cc\u0259m etm\u0259k\u201d\u00a0m\u0259nas\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulub. Q\u0259l\u0259ml\u0259 kitab yazmaq \u2013 h\u0259rfl\u0259ri v\u0259 k\u0259lim\u0259l\u0259ri c\u0259m etm\u0259k dem\u0259kdir. \u201cKitab\u201d\u00a0s\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259nalar\u0131ndan biri d\u0259\u00a0\u201cyaz\u0131lm\u0131\u015f\u201d\u00a0dem\u0259k oldu\u011funu da n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, elm \u0259hlinin buyurdu\u011funa g\u00f6r\u0259, t\u0259har\u0259t kitab\u0131 ona g\u00f6r\u0259 bel\u0259 adlan\u0131r ki, bu\u00a0 m\u00f6vzuda olan m\u0259lumatlar\u0131, h\u0259disl\u0259ri, elmi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri bir yerd\u0259 yaz\u0131l\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 c\u0259m edir. B.K\u0259rimova g\u00f6r\u0259,\u00a0 \u0130slam aliminin \u201cFars dilind\u0259 \u00e7ap olunmu\u015f \u201cKitab\u00fct-t\u0259har\u0259t\u201d (\u201cPakl\u0131q kitab\u0131\u201d) ehtimal ki, ba\u015fqa yerl\u0259rd\u0259 ba\u015fqa dill\u0259rd\u0259 n\u0259\u015fr edil\u0259n ilk kitabd\u0131r. \u018fs\u0259rd\u0259 m\u00fc\u0259llif \u201celmi-dini fikirl\u0259rini poetik dill\u0259 \u0259ks etdirmi\u015fdir. Bu Az\u0259rbaycan elmind\u0259 H\u0259qiri, F\u00fczuli, R\u0259hm\u0259ti v\u0259 X\u0259tai \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rinin davam\u0131 hesab edil\u0259 bil\u0259r\u201d (16,s.203). Lakin m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259dibin g\u0259nc ya\u015flar\u0131nda \u0130r\u0259vanda,\u00a0 Az\u0259rbaycan dilind\u0259 yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u201d povestinin bir \u00e7ox dill\u0259r\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 olunaraq Rusiya (1812-Peterburq), Fransa (1826-Paris), Almaniya (1832-33- Berlin) v\u0259 Amerikada (1850-Freznan) \u00e7ap olunmas\u0131ndan, Avropadak\u0131 m\u0259\u015fhurlu\u011fundan v\u0259 q\u0259rib\u0259 taleyind\u0259n d\u0259 b\u0259hs edilir (25, s.196; 30,s.44; 1, s.182-188).<\/p>\n<p>Eyni ild\u0259 (1812), eyni vaxtda v\u0259 eyni \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 &#8211; Sank-Peterburqda bir \u00a0kitab, iki dild\u0259 \u00e7ap olunur; \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 b\u00fclb\u00fcl haqq\u0131nda \u0259xlaqi roman\u201d (erm\u0259ni dilind\u0259), \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259\u00a0b\u00fclb\u00fcl haqq\u0131nda alleqorik povest\u201d (rus dilind\u0259). Xocens Mar\u00adkar Ge\u011famyan Fazil \u0130r\u0259vaninin \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u201d povestinin \u00fcz\u00fcn\u00fc erm\u0259ni \u0259lifbas\u0131 il\u0259 k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fcb Sankt-Peterburqda \u00f6z ad\u0131na n\u0259\u015fr etdirm\u0259si o\u011furluq olsa da, b\u0259zi m\u00fc\u0259llifl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, \u00a0\u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d\u00fcn taleyi \u201cTarixi-\u0130r\u0259van\u201d \u0259s\u0259rin\u0259 nisb\u0259t\u0259n u\u011furlu say\u0131la bil\u0259r, \u0259n az\u0131ndan m\u0259hv edilm\u0259yib. Bu fakt bir ne\u00e7\u0259 m\u0259nb\u0259d\u0259; (24,195;27,147;17,46;30,s.44;1,s.186 v\u0259 s.) he\u00e7 bir ara\u015fd\u0131rma apar\u0131lmadan\u00a0 t\u0259krarlanm\u0131\u015fd\u0131r. Yen\u0259 m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259; (24,s.195; 30,s.44 v\u0259 s.)1812-ci ild\u0259 Peterburqda iki dild\u0259 n\u0259\u015fr edil\u0259n \u201cba\u015f\u0131b\u0259lal\u0131\u201d \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d\u00fc Xocens Markar\u0131n \u00f6z orjinal\u00a0\u00a0 \u0259s\u0259ri kimi, Avropada frans\u0131z v\u0259 alman dill\u0259rind\u0259 d\u00f6n\u0259-d\u00f6n\u0259 \u00e7ap edilmi\u015fdir. \u018fs\u0259ri frans\u0131z dilin\u0259 Le Vayya de Floribal (b\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 La Vayyan De Floribal), alman diline Hammer t\u0259rc\u00fcm\u0259 etmi\u015fdir\u201d (27,147).\u00a0 Az vaxtda \u015f\u00f6hr\u0259tl\u0259n\u0259n \u0259s\u0259r 1826-c\u0131 ild\u0259 Parisd\u0259, 1832-33-c\u00fc ild\u0259 Almaniyada y\u00fcks\u0259k trajla n\u0259\u015fr olunmu\u015fdur (13). Geni\u015f \u0259ks- s\u0259da do\u011furan, az vaxtda \u00e7ox \u015f\u00f6hr\u0259t qazanan \u0259s\u0259ri bu d\u0259f\u0259 Ar\u015fak \u00c7obanyan xaricd\u0259 ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin \u00a0l\u0259hc\u0259sin\u0259 \u00e7evrib, \u201cAnahid\u201d jurnal\u0131n\u0131n birinci n\u00f6mr\u0259sind\u0259n ba\u015flayaraq hiss\u0259-hiss\u0259 d\u0259rc edilir. Jurnal\u0131n 1 say\u0131ndan 11-ci say\u0131na q\u0259d\u0259r hiss-hiss\u0259 veril\u0259n, maraqla oxunan\u00a0 v\u0259 g\u00fccl\u00fc \u0259ks-s\u0259da do\u011furan, \u00c7obanyan\u0131n ke\u00e7mi\u015fin \u0259n yax\u015f\u0131 b\u0259dii \u0259s\u0259rl\u0259rinin parlaq n\u00fcmun\u0259si adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u0259s\u0259rin sonu 1900-cu ild\u0259 jurnal\u0131n 12-ci n\u00f6mr\u0259sind\u0259 d\u0259rc edilir. Sonuncu s\u0259hif\u0259d\u0259 (249) \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u201d\u00fcn m\u0259nb\u0259yi\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda veril\u0259n ki\u00e7ik bir yaz\u0131 b\u00f6y\u00fck sensasiya yarad\u0131r.Ar\u015fak \u00c7obanyan oxuculara bel\u0259 bir m\u0259lumat verir: \u201c1892-ci ild\u0259 frans\u0131z t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131 \u015earl Jorjenin yeni bir \u0259s\u0259ri \u00e7apdan \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131r. \u018fs\u0259rin m\u00fc\u0259llifi alman t\u00fcrkoloqu Josef von Hammerin alman dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 etdiyi \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 bulbul\u201d\u00fc haqq\u0131nda s\u00f6hb\u0259t a\u00e7\u0131r\u201d (27,147;30,47;1,183). Bel\u0259likl\u0259, erm\u0259ni Ar\u015fak \u00c7obanyan \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 bulbul\u201d \u0259s\u0259rinin d\u0131rnaqaras\u0131 \u201cerm\u0259ni \u0259dibi\u201d Xocens Markar Ge\u011famyan\u0131n yox, Fazil v\u0259 ya Fazili adl\u0131 bir t\u00fcrk \u015fairinin, Fazil \u0130r\u0259vaninin \u0259s\u0259ri oldu\u011fundan b\u0259hs edir. Bunu \u00a0etiraf v\u0259 t\u0259sdiq ed\u0259n erm\u0259nil\u0259rin \u00f6zl\u0259ri (Ar\u015fak \u00c7obanyan) (26,s.18) olur. Frans\u0131z t\u0259d\u00adqi\u00adqat\u00e7\u0131s\u0131 Le Vayya de Floribal da \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u201d\u00fcn t\u00fcrk m\u00fc\u0259llifi Fazil \u0130r\u0259vaninin \u0259s\u0259\u00adri oldu\u011funu bildir\u0259r\u0259k m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tirir. Sad\u0259c\u0259, Xocens Markar, Fazil \u0130r\u0259vaninin \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259rini erm\u0259ni v\u0259 rus dill\u0259rin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 ed\u0259r\u0259k m\u0259nims\u0259mi\u015f, \u00f6z \u0259s\u0259ri kimi \u00e7ap etdirmi\u015fdir. \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259rinin orijinal\u0131 Matenadaranda &#8211; Mesrop Ma\u015ftos ad\u0131na Q\u0259dim \u018flyazmalar \u0130nstitutunda saxlan\u0131l\u0131r\u201d (1,183;24,s.195, 127,s.147). \u00a0\u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u201d\u00fcn \u0259sl m\u00fc\u0259llifinin Fazil \u0130r\u0259vani\u00a0 oldu\u011fu b\u0259lli\u00a0\u00a0 olduqdan v\u0259 bunu erm\u0259nil\u0259rin \u00f6zl\u0259ri etiraf etdikd\u0259n sonra da utanmadan, 1950-ci ild\u0259, bu d\u0259f\u0259 Freznada (AB\u015e) yen\u0259 erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifin \u0259s\u0259ri kimi \u00e7ap etdirmi\u015f\u00adl\u0259r. A.\u00c7obanyan\u0131n \u0259s\u0259rin sonunda m\u00fc\u0259llifi haqq\u0131nda m\u0259lumat verm\u0259sin\u0259 baxmayaraq\u00a0 redaktor Vahe Hayk \u201cG\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d\u00fcn \u201cAnahid\u201dd\u0259 d\u0259rc olunmu\u015f variant\u0131n\u0131 yenid\u0259n erm\u0259ni m\u00fc\u0259llifin \u0259s\u0259ri kimi n\u0259\u015fr etdirmi\u015fdir (20,s.158). \u018fslind\u0259, plagiatl\u0131q erm\u0259nil\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn al\u0131\u015fqanl\u0131qd\u0131r v\u0259 bu hal ilk deyil. Eyni taleyi ya\u015fayan \u0259s\u0259rl\u0259rimiz, az deyil. Dahi \u00dczeyir b\u0259y Hac\u0131b\u0259ylinin \u201cAr\u015f\u0131n mal alan\u201d \u0259s\u0259ri, \u201c1916-c\u0131 ild\u0259 S\u0259drak Maqalyan adl\u0131 bir da\u015fnaq \u201cAr\u015f\u0131n mal alan\u201d\u0131 erm\u0259ni dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edir v\u0259 Eriksyan\u0131n teatr\u0131nda erm\u0259ni dilind\u0259 tama\u015faya qoyur. Tama\u015fan\u0131n u\u011fur qazand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u0259n Maqalyan sonralar afi\u015falarda \u00dczeyir b\u0259yin ad\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rmir. Bu sah\u0259d\u0259 pe\u015f\u0259karla\u015fan S.Maqalyan \u0259s\u0259ri Amerikaya apar\u0131r v\u0259 \u00f6z \u0259s\u0259ri kimi t\u0259qdim edir. Lakin \u0259s\u0259rin kim t\u0259r\u0259find\u0259n yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bil\u0259n Amerika ziyal\u0131lar\u0131ndan biri &#8211; professor Okorkov 1924-c\u00fc ild\u0259 Nyu-Yorkdan \u00dczeyir b\u0259y\u0259 m\u0259ktub yaz\u0131r: \u201cSizin \u201cAr\u015f\u0131n mal alan\u201d burda h\u0259r yerd\u0259 v\u0259 h\u0259r yanda g\u00f6st\u0259rilir. Sizin \u0259s\u0259riniz Amerikada olduqca b\u00f6y\u00fck m\u00fcv\u0259ff\u0259qiyy\u0259t\u0259 malikdir. Hans\u0131sa bir Maqalyan bu operettan\u0131z\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcnk\u00fc kimi q\u0259l\u0259m\u0259 verir v\u0259 \u00e7ox b\u00f6y\u00fck m\u0259bl\u0259\u011fd\u0259 pul qazan\u0131r. Maqalyan o q\u0259d\u0259r varlanm\u0131\u015fd\u0131r ki, \u00f6z\u00fcn\u0259 b\u00f6y\u00fck bir imar\u0259t tikdirmi\u015f v\u0259 onun frontonunda iri h\u0259rfl\u0259rl\u0259 \u201cAr\u015f\u0131n mal alan\u201d s\u00f6zl\u0259rini yazd\u0131rm\u0131\u015fd\u0131r\u201d (20,s,160). Anla\u015f\u0131lan, \u201cErm\u0259nil\u0259rin q\u0259dim \u0259d\u0259biyyat\u0131ndan qalanlar bu xalq\u0131n m\u0259n\u0259vi h\u0259yat\u0131n\u0131n \u0259ks etdirilm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t etm\u0259y\u0259 yaram\u0131r\u201d (Ar\u015fak \u00c7obanyan). \u00d6zl\u0259rinin yarada bilm\u0259dikl\u0259rini daha asan yolla \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan erm\u0259nil\u0259rin bunun \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r c\u00fcr\u00a0 fitn\u0259karl\u0131\u011fa \u0259l atmalar\u0131 faktd\u0131r v\u0259 t\u0259\u0259ss\u00fcf ki, zaman\u0131nda qiym\u0259tli \u0259lyazmalar\u0131m\u0131z\u0131\u00a0 xainc\u0259sin\u0259 \u0259ld\u0259 etmi\u015fl\u0259r. Erm\u0259ni tarix\u00e7isi Tadevos Hakopyan 1971-ci ild\u0259 n\u0259\u015fr olunan \u201cYerevan\u0131n tarixi. 1500-1800-c\u00fc ill\u0259r\u201d kitab\u0131n\u0131n 283-c\u00fc s\u0259hif\u0259sind\u0259 yaz\u0131r: \u201c1923-c\u00fc ild\u0259 \u0130r\u0259vandak\u0131 m\u0259scidl\u0259rd\u0259n v\u0259 kils\u0259l\u0259rd\u0259n \u0259lyazmalar toplanaraq E\u00e7mi\u0259dzin kils\u0259sind\u0259ki \u0259lyazmalar fonduna t\u0259hvil verilmi\u015fdir. M\u0259scidl\u0259rd\u0259 saxlan\u0131lan \u0259lyazmalar \u0259sas\u0259n, \u0259r\u0259b v\u0259 fars dill\u0259rind\u0259 idil\u0259r. Onlar\u0131n b\u00f6y\u00fck \u0259ks\u0259riyy\u0259ti Quran v\u0259 m\u00fcs\u0259lman dinin\u0259\u00a0 aid idil\u0259r. h\u0259m\u00e7inin \u0259lyazmalar i\u00e7\u0259risind\u0259 \u0259r\u0259b v\u0259 fars qrafikas\u0131 il\u0259 d\u00fcny\u0259vi m\u0259zmunlu \u015feirl\u0259r v\u0259 b\u0259dii yarad\u0131c\u0131l\u0131q n\u00fcmun\u0259l\u0259ri olmu\u015fdu. Evl\u0259rd\u0259 saxlan\u0131lan \u0259lyazmalarda tarix\u0259 aid qiym\u0259tli m\u0259lumatlar var idi\u201d (sitat N.Mustafan\u0131n \u201c\u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259ri\u201d kitab\u0131ndan (s.114) al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131r). Camil\u0259rd\u0259n y\u0131\u011f\u0131lan qiym\u0259tli kitablar\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259 \u015e\u0259rq tarixin\u0259, dini elml\u0259r\u0259 dair \u0259s\u0259rl\u0259rin m\u00fc\u0259llifi v\u0259 \u0130r\u0259vandak\u0131 G\u00f6y m\u0259scidin ba\u015f axundu olmu\u015f Fazil \u0130r\u0259vaninin b\u0259dii v\u0259 elmi \u0259s\u0259rl\u0259rinin olmas\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259sizdir.\u00a0 Qiym\u0259tli \u0259lyazmalar\u0131n m\u0259n\u0259vi s\u0259rv\u0259timiz\u0259 g\u00f6z dik\u0259n erm\u0259nil\u0259rin \u0259lind\u0259 toplanmas\u0131 bu \u0259s\u0259rl\u0259rin ortaya \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00e7\u0259tinl\u0259\u015fdirir. M\u0259nfur qon\u015fular\u0131m\u0131z yaln\u0131z \u0130r\u0259vandak\u0131 m\u0259scidl\u0259rd\u0259ki \u0259lyazmalar\u0131m\u0131z\u0131 deyil, d\u00fcnyan\u0131n haras\u0131nda olmas\u0131ndan as\u0131l\u0131 olmayaraq o\u011furlayaraq toplay\u0131blar. M\u0259s\u0259l\u0259n, Cahan\u015fah H\u0259qiqinin bir m\u00fcdd\u0259t T\u00fcrkiy\u0259 sultanlar\u0131n\u0131n saray kitabxanas\u0131nda saxlanan, II Sultan H\u0259midin h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131 d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 saraydan yoxa \u00e7\u0131xan, sonralar Misir\u0259, \u0130sg\u0259nd\u0259riyy\u0259 kitabxanas\u0131na veril\u0259n, oradan Londona apar\u0131laraq izi itiril\u0259n \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n sora\u011f\u0131 Amerikada ya\u015fayan Harutyun Hazaryan adl\u0131 erm\u0259ninin kitabxanas\u0131ndan g\u0259lir. Hazaryan\u0131n v\u0259siyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259, \u00a01961-ci ild\u0259 \u0259r\u0259b, fars, Az\u0259rbaycan v\u0259 t\u00fcrk dill\u0259rind\u0259 270 \u0259d\u0259d \u00e7ox qiym\u0259tli \u0259lyazma kitablarla birlikd\u0259, Mirz\u0259 Cahan\u015fah H\u0259qiqinin \u00f6z x\u0259tti il\u0259 yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 qeyd edil\u0259n \u201cDivan\u201d\u0131 da \u0130r\u0259van D\u00f6vl\u0259t Universitetin\u0259 g\u00f6nd\u0259rilir. H\u0259qiqinin farsca 78, az\u0259rbaycanca 61 q\u0259z\u0259li v\u0259 16 rubaisi toplanm\u0131\u015f \u201cDivan\u201d\u0131 \u015fairin 500 illiyi \u0259r\u0259f\u0259sind\u0259, \u0130r\u0259van Pedaqoji \u0130nstitutunun m\u00fc\u0259llimi, m\u0259rhum alim L\u0259tif Huseynzad\u0259 t\u0259r\u0259find\u0259n 1966-c\u0131 ild\u0259 a\u015fkar edil\u0259r\u0259k 12500 n\u00fcsx\u0259 tirajla kitab \u015f\u0259klind\u0259 \u00e7ap edilir\u201d (14,1966). M\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 Fazil \u0130r\u0259vaninin \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d\u00fcn\u00fcn bir nevi Mirz\u0259 \u015e\u0259fi \u201ctaleyini\u201d xat\u0131rlatmas\u0131ndan b\u0259hs edilir. Az\u0259rbaycan v\u0259 fars dill\u0259rini Vazehin r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda \u00f6yr\u0259n\u0259n Boden\u015ftendtin d\u0259 \u00f6z\u00fc il\u0259 Almaniyaya apard\u0131\u011f\u0131 \u201cHikm\u0259t a\u00e7ar\u0131\u201d d\u0259ft\u0259rini m\u0259nims\u0259m\u0259si faktd\u0131r.\u00a0Alman \u015f\u0259rq\u015f\u00fcnas\u0131 Fridrix\u00a0\u00a0 Boden\u015ftedt Mirz\u0259 \u015e\u0259finin &#8220;Hikm\u0259t a\u00e7ar\u0131&#8221;\u00a0adl\u0131 \u015feir d\u0259ft\u0259rini g\u00f6t\u00fcr\u0259r\u0259k, Tiflisd\u0259n ged\u0259nd\u0259 (1847)\u00a0 \u201cG\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259ri Almaniyada ard-arda iki d\u0259f\u0259 b\u00f6y\u00fck tirajla n\u0259\u015fr edilmi\u015fdi (1834). Maraql\u0131d\u0131r, iki \u0259s\u0259r d\u0259 18 il aral\u0131\u011f\u0131 il\u0259 Almaniyada n\u0259\u015fr olunmu\u015fdu. Bu kimi hadis\u0259l\u0259rin ya\u015fanm\u0131\u015f olmas\u0131, bel\u0259 bir hadis\u0259nin Fazil \u0130r\u0259vaninin \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259rinin ba\u015f\u0131na g\u0259irildiyi fikrini inand\u0131r\u0131c\u0131 ets\u0259 d\u0259, \u0259slind\u0259 J.V.Hammerin t\u0259rc\u00fcm\u0259 etdiyi \u0259s\u0259r Fazil \u0130r\u0259vaninin \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d povesti deyil. \u00a0Eyni zamanda A.\u00c7obanyan\u0131n \u201cAnahid\u201d jurnal\u0131nda n\u0259\u015fr etdiyi \u0259s\u0259r Hammerin t\u0259rc\u00fcm\u0259 v\u0259 n\u0259\u015fr etdiyi \u0259s\u0259rdir. \u00a0X.M.Ge\u011famyan\u0131n t\u0259rc\u00fcm\u0259 edib Sankt Peterburqda iki dild\u0259 v\u0259 f\u0259rqli adlarla; \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 b\u00fclb\u00fcl haqq\u0131nda \u0259xlaqi roman\u201d (erm\u0259ni dilind\u0259), \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259\u00a0b\u00fclb\u00fcl haqq\u0131nda alleqorik povest\u201d (rus dilind\u0259) n\u0259\u015fr etdiyi \u0259s\u0259r islam filosofunun \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259ridir, amma \u00a0Hammerin t\u0259rc\u00fcm\u0259 etdiyi \u0259s\u0259r deyil.<\/p>\n<p>Mevlanan\u0131n \u201cSuda daima sevgilimin hayalini g\u00f6r\u00fcyorum\/G\u00fclde daima a\u015fina bir koku al\u0131yorum\u201d, &#8211; dey\u0259 b\u0259hs etdiyi, qayna\u011f\u0131 daha \u00e7ox \u00a0\u0130ran \u0259d\u0259biyyat\u0131 oldu\u011fu z\u0259nn edil\u0259n G\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl m\u00f6vzusuna a\u015fina olan Fazil \u0130r\u0259vaninin \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259rini yazmas\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259sizdir. M\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 b\u0259hs edil\u0259n \u201csimvolik olaraq a\u015fiql\u0259 m\u0259\u015fuqu ifad\u0259 Gul v\u0259 B\u00fclb\u00fcl motivli \u0259s\u0259ri\u201d (1;28) haqq\u0131nda s\u00f6yl\u0259n\u0259nl\u0259r \u0259slind\u0259, Fazl\u0131 Karan\u0131n m\u0259sn\u0259visi haqq\u0131ndad\u0131r. Fazil \u0130r\u0259vaninin \u201c\u0259lyazmas\u0131 Matendaranda saxlan\u0131lan \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259ri \u00a0Ge\u011famyan\u0131n erm\u0259ni v\u0259 rus dill\u0259rin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 ed\u0259r\u0259k n\u0259\u015fr etdiyi \u0259s\u0259rdir. Qeyd ed\u0259k ki, Fazil \u0130r\u0259vaninin \u0259s\u0259rini t\u0259rc\u00fcm\u0259 etm\u0259k o q\u0259d\u0259r d\u0259 asan olmamal\u0131d\u0131r. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fctl\u0259q T\u00fcrk dilini m\u00fck\u0259mm\u0259l bilm\u0259k laz\u0131md\u0131r. Ara\u015fd\u0131rmalar g\u00f6st\u0259rir ki, Xosens Markar Ge\u011famyan t\u00fcrk dilini \u00e7ox g\u00f6z\u0259l bilirmi\u015f, h\u0259tta \u201c1819-cu ild\u0259 Peterburqda \u0130sa pey\u011f\u0259mb\u0259r haqq\u0131nda \u201c\u018fhdi-\u018fqidi\u201d erm\u0259nic\u0259d\u0259n t\u00fcrkc\u0259y\u0259 \u00e7ox s\u0259rb\u0259st \u015f\u0259kild\u0259 \u00e7evirmi\u015f v\u0259 erm\u0259ni \u015friftl\u0259ri il\u0259 Hovser Hovannesyan\u0131n m\u0259tb\u0259\u0259sind\u0259 \u00e7ap etdirmi\u015fdir.\u201d (20,s.159). N\u0259 Fazil \u0130r\u0259vaninin Matendaranda saxlan\u0131lan \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d povestinin \u0259lyazmas\u0131 (28), n\u0259 d\u0259 Ge\u011famyan\u0131n n\u0259\u015fr etdiyi kitablar \u0259limizd\u0259 olmad\u0131\u011f\u0131ndan bu bar\u0259d\u0259 q\u0259ti fikir s\u00f6yl\u0259m\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil.<\/p>\n<p>Amma m\u0259nb\u0259l\u0259r, Ge\u011famyan\u0131n iki dild\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 v\u0259 n\u0259\u015fr etdiyi \u0259s\u0259rin F.\u0130r\u0259vaninin \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259rinin t\u0259rc\u00fcm\u0259si oldu\u011fundan (30, s.42-44;24,s.100-102), h\u0259tta b\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 bir az da ir\u0259li ged\u0259r\u0259k v\u0259 he\u00e7 bir ara\u015fd\u0131rma aparmadan \u201c1883-c\u00fc ild\u0259 T\u0259brizd\u0259 \u00e7\u0131xan kitab\u0131n \u00fcz\u0259rind\u0259 Fazilin ad\u0131 bel\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r: Fazil \u0130r\u0259vani. Dem\u0259li: \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259ri Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi m\u00fchitini d\u0259rind\u0259n bil\u0259n Xocens Markar\u0131n deyil, Fazil \u0130r\u0259vaninin \u0259s\u0259ridir. \u018fs\u0259rin v\u0259 onun q\u0259hr\u0259manlar\u0131n\u0131n ad\u0131 da bunu dem\u0259y\u0259 \u0259sas verir\u201d v\u0259 \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d\u00fcn ba\u015f q\u0259hr\u0259manlar\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 oldu\u011fu kimi saxlamas\u0131ndan:\u00a0 \u015eah Novruz, \u015eahbahar, G\u00fclnar\u0259\u201d (20,s.159), \u201cq\u0259hr\u0259manlar\u0131n\u0131n adlar\u0131, t\u0259svir olunan hadis\u0259l\u0259r \u0259s\u0259rin m\u00fc\u0259llifinin\u00a0 Fazil \u0130r\u0259vaniy\u0259 aid oldu\u011funu bir daha t\u0259sdiq edir\u201d (1,s.182-87) &#8211; \u015f\u0259klind\u0259 h\u00f6km verilir. B\u0259hs etdiyimiz m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n birind\u0259 \u201c\u018fd\u0259biyyat siyah\u0131s\u0131\u201dnda \u201cFazli, Gul u Bulbul, Akademi Kitabevi, \u0130zmir 2002\u201d veril\u0259n \u0259s\u0259r yaln\u0131\u015fl\u0131qla Fazil \u0130r\u0259vaniy\u0259 aid edilir. Halbuki \u201c\u018fd\u0259biyyat siyah\u0131s\u0131\u201dnda veril\u0259n \u0259s\u0259r XVI \u0259sr t\u00fcrk \u015fairi v\u0259 tarix\u00e7i Jozef \u00a0von Hammerin 1834-c\u00fc ild\u0259 Almaniyada t\u0259rc\u00fcm\u0259 v\u0259 n\u0259\u015fr etdiyi \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u201d\u00fcn m\u00fc\u0259llifi Fazl\u0131 Karaya aiddir.<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259ni ara\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn J.F.Hammerin t\u0259rc\u00fcm\u0259sinin dijital n\u00fcxs\u0259sini \u0259ld\u0259 etdiyimizd\u0259 (13) Fazil \u0130r\u0259vaninin \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259rinin t\u0259rc\u00fcm\u0259sini \u0259ld\u0259 etdiyimizi z\u0259nn edib \u00e7ox sevinmi\u015fdik. M\u0259qs\u0259dimiz \u0259ski \u0259lifba il\u0259 yaz\u0131lan \u0259s\u0259ri lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na \u00e7evir\u0259r\u0259k elmi ictimaiyy\u0259t\u0259 t\u0259qdim etm\u0259k, oxucular\u0131n ixtiyar\u0131na verm\u0259kdi. Xo\u015fb\u0259xtlikd\u0259n \u0259ld\u0259 olunan n\u00fcsx\u0259 buna imkan verirdi. \u00c7\u00fcnki Hammer t\u0259rc\u00fcm\u0259 il\u0259 yana\u015f\u0131\u00a0 (13,s.3-106), \u0259s\u0259rin \u0259lyazmas\u0131n\u0131n orjinal\u0131n\u0131 da (13,s.238) vermi\u015fdir. B\u0259hs edildiyi kimi, \u0259s\u0259r 1832-33-c\u00fc ild\u0259 deyil, 1834-c\u00fc ild\u0259 n\u0259\u015fr edilmi\u015fdir. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n\u00a0 \u0259s\u0259rin \u00fcz\u0259rind\u0259 a\u00e7\u0131q-ayd\u0131n m\u00fc\u0259llifin ad\u0131 \u00f6z \u0259ksini tapm\u0131\u015fd\u0131r: \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u201d Fazl\u0131 Kara (13). \u018fski \u0259lifbadan lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na \u00e7evirib<\/p>\n<p>Oxucular\u0131n istifad\u0259sin\u0259 verm\u0259k ist\u0259diyimiz kitab\u0131n yaln\u0131z bir s\u0259hif\u0259sini lat\u0131n \u0259lifbas\u0131na \u00e7evirdik. \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u201d\u00fc \u201cBismillah\u201dla ba\u015flayan t\u0259riq\u0259t m\u0259nsubu olan Fazl\u0131 Kara h\u0259r h\u0259rfi \u201cBismillah\u201ddak\u0131 bir \u00e7i\u00e7\u0259y\u0259 b\u0259nz\u0259dir:<\/p>\n<p>Q\u0259ddi-bismillah oldu, eyl\u0259 niqah<\/p>\n<p>G\u00fclb\u0259ni-g\u00fcl\u015f\u0259n k\u0259lam\u00fcllah.<\/p>\n<p>G\u00fcl\u015f\u0259n can il\u0259 zibad\u0131r<\/p>\n<p>B\u00fclb\u00fcl dil il\u0259 q\u00fcyad\u0131r.<\/p>\n<p>Oldu h\u0259r h\u0259rfi birq\u00fcli-r\u0259ngin<\/p>\n<p>Buldu zin\u0259til\u0259 g\u00fcl\u015f\u0259n din.<\/p>\n<p>\u201cBa\u201dsi ba\u011fi-b\u0259day\u0259nin biridir<\/p>\n<p>G\u00fcl\u015f\u0259n c\u0259nn\u0259timin g\u00fcli-t\u0259ridir.<\/p>\n<p>\u201cMim\u201di \u00fcst\u00fcnd\u0259\u201dsin\u201dsultan\u0131<\/p>\n<p>Q\u00f6n\u00e7\u0259a\u011fz\u0131nda jal\u0259 d\u0259ndan\u0131.<\/p>\n<p>\u201c\u018flif\u201di\u00a0 s\u0259rvi-ba\u011fi r\u0259hm\u0259tdir<\/p>\n<p>Q\u00f6n\u00e7eyi-zanba\u011fi hiday\u0259tdir.<\/p>\n<p>\u201cZam\u201di k\u0259m\u0259nduh al\u00a0 d\u00f6vl\u0259tvar<\/p>\n<p>Oldu ba\u011f ona da z\u00fclfi-nigar (13,s.106).<\/p>\n<p>\u201cFazil \u0130r\u0259vaninin \u201cQ\u0131z\u0131lgul v\u0259 bulbul\u201d \u0259s\u0259rind\u0259, Rifahinin \u201cBulbulnam\u0259\u201d m\u0259sn\u0259visind\u0259, Fuzulinin \u0259d\u0259bi irsind\u0259, Az\u0259rbaycan \u0259fsan\u0259l\u0259rind\u0259ki bulbul v\u0259 q\u0131z\u0131lgul motivinin ox\u015far v\u0259 f\u0259rqli c\u0259h\u0259tl\u0259ri muqayis\u0259 edilmi\u015fdir\u201d (1; 20;24) &#8211; dey\u0259 h\u00f6km ver\u0259n t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n b\u0259hs etdiyi Fazl\u0131 Karaya aid olan \u0259s\u0259r nec\u0259 Fazil \u0130r\u0259vaninin \u0259s\u0259ri kimi t\u0259qdim edilmi\u015fdi? Ad\u0131ke\u00e7\u0259n m\u0259nb\u0259d\u0259 (1,s.187) yaz\u0131l\u0131r: \u201cKicik bir m\u0259sn\u0259vi olan bu \u0259s\u0259rd\u0259 bulbulun gul\u0259 qar\u015f\u0131 hiss etdiyi sevgini n\u0259\u011fm\u0259 oxuyaraq t\u0259r\u0259nnum etm\u0259si dig\u0259r qu\u015flar\u0131 narahat edir v\u0259 qu\u015flar Hz.Suleymana \u015fikay\u0259tl\u0259rini bildirirl\u0259r. Hz. Suleyman adam gond\u0259rir, b\u00fclb\u00fcl\u00fc yan\u0131na g\u0259tirir. B\u00fclb\u00fcl \u00f6z\u00fcn\u00fc m\u00fcdafi\u0259 edir, g\u00fcl\u0259 nec\u0259 a\u015fiq olmas\u0131n\u0131, ona nec\u0259 ilahi bir m\u0259h\u0259bb\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu deyir v\u0259 Hz. Suleyman ona haqq qazand\u0131r\u0131r, dig\u0259r qu\u015flar\u0131 b\u00fcb\u00fcl\u0259 toxunmama\u011f\u0131 \u0259mr edir. Eyni motivl\u0259r Fazil \u0130r\u0259vaninin \u201cQ\u0131z\u0131lgul v\u0259 bulbul\u201d \u0259s\u0259rind\u0259 d\u0259 istifad\u0259 olunmu\u015fdur\u201d (1,s.187). \u00dcz\u0259rind\u0259 m\u00fc\u0259llif olaraq Fazl\u0131 Kara g\u00f6st\u0259ril\u0259n \u0259s\u0259ri F.\u0130r\u0259vaninin \u0259s\u0259ri olaraq t\u0259dqiqata nec\u0259 c\u0259lb etm\u0259k olar? Ax\u0131 J.V.Hammerin t\u0259rc\u00fcm\u0259sind\u0259n b\u0259hs ed\u0259n t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar \u0259n az\u0131ndan m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcm\u00fczd\u0259 texnologiyan\u0131n biz\u0259 verdiyi \u00fcst\u00fcnl\u00fckl\u0259rd\u0259n yararlan\u0131b \u0259s\u0259rin dijital n\u00fcxs\u0259sini (PDF) \u0259ld\u0259 ed\u0259 bil\u0259rdil\u0259r. O zaman\u00a0 bu yanl\u0131\u015fl\u0131q m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 t\u0259krarlanmazd\u0131. El\u0259 is\u0259, Hammerin t\u0259rc\u00fcm\u0259 etdiyi \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u201d m\u0259sn\u0259visinin m\u00fc\u0259llifi Fazl\u0131 Kara kimdir?<\/p>\n<p><strong>Fazl\u0131 Kara v\u0259 \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259ri <\/strong>G\u00fcl il\u0259 b\u00fclb\u00fcl aras\u0131nda ya\u015fanan e\u015fq \u015e\u0259rq v\u0259 Q\u0259rb \u0259d\u0259biyyat\u0131nda tez-tez qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131\u011f\u0131m\u0131z ortaq bir m\u00f6vzudur. XIII \u0259srd\u0259n T\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131nda Fars \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n t\u0259siri il\u0259 \u00a0m\u00fcst\u0259qil olaraq g\u00f6r\u00fclm\u0259y\u0259 ba\u015flanan bu m\u00f6vzu, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 v\u0259 T\u00fcrk m\u0259d\u0259niyy\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r zaman aktual \u00a0olmu\u015fdur. Ortaq\u00a0 bir \u0259d\u0259bi motiv olara` \u0130znikli Bekayi, Gazi Giray xan, M\u0259h\u0259mm\u0259d \u018fbu Salahi v\u0259 s. \u015fair v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131lar G\u00fcl-B\u00fclb\u00fcl m\u00f6vzulu \u0259s\u0259rl\u0259r q\u0259l\u0259m\u0259 alm\u0131\u015flar. \u0130smail Hikm\u0259t Ertaylan, Gazi Giray xan\u0131n h\u0259yat\u0131 v\u0259 \u0259s\u0259rl\u0259ri haqq\u0131ndak\u0131 t\u0259dqiqat\u0131nda Giray xan\u0131n \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259rind\u0259n q\u0131sa da olsa\u00a0 b\u0259hs edir (6, s.62). Lakin Osmanl\u0131 \u0259d\u0259biyyat\u0131n\u0131n klassikl\u0259ri aras\u0131nda \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u201d m\u0259sn\u0259visi il\u0259 ad\u0131n\u0131 \u0259b\u0259dil\u0259\u015fdir\u0259nl\u0259rd\u0259n \u0259n m\u0259\u015fhuru, \u0259sl ad\u0131 b\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 \u201cM\u0259hm\u0259d, b\u0259zi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 is\u0259 \u018fli olaraq ge\u00e7\u0259n\u201d (33,s.81;15, 525-562) XVI \u0259sr \u015fairl\u0259rind\u0259n Fazl\u0131 Karad\u0131r (1520-1564). \u201c\u015eairin ad\u0131n\u0131n M\u0259hm\u0259d \u018fli ola bil\u0259c\u0259yi ehtimal\u0131 y\u00fcks\u0259kdir. Qara\u015f\u0131n oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn Kara (Qara) Fazl\u0131 dey\u0259 \u00e7a\u011fr\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. \u0130stanbulda bir sara\u00e7 (y\u0259h\u0259r\u00e7i) ail\u0259sind\u0259 do\u011fuldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn Saraczad\u0259 l\u0259q\u0259bi il\u0259 (33, s.81) d\u0259 tan\u0131n\u0131r. \u201c\u00dcsk\u00fcpl\u00fc \u015fair Riyazid\u0259n \u0259d\u0259biyyat d\u0259rsi alm\u0131\u015f, fars dilini \u00f6yr\u0259nmi\u015f\u201d Fazl\u0131, eyni zamanda, X\u0259lv\u0259ti t\u0259riq\u0259tinin \u00fczv\u00fc olmu\u015f, Z\u0259rifi H\u0259s\u0259n \u018ff\u0259ndinin yan\u0131nda t\u0259s\u0259vv\u00fcfi d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 il\u0259 yeti\u015fmi\u015fdi (33,s.81). \u015eair Zatinin t\u0259l\u0259b\u0259si olan Fazl\u0131, m\u00fc\u0259lliminin Sultan S\u00fcleyman\u0131n 1530-c\u00fc ild\u0259 d\u00fcz\u0259nl\u0259diyi m\u0259\u015fhur bir s\u00fcnn\u0259t d\u00fcy\u00fcn\u00fcnd\u0259 t\u0259qdim edilm\u0259si il\u0259 \u015f\u00f6hr\u0259t qazanm\u0131\u015f, <strong>\u00a0<\/strong>sonra s\u0131ra il\u0259 \u015eahzad\u0259 M\u0259hm\u0259t, \u015eahzad\u0259 Mustafa v\u0259 II.S\u0259limin divan katibi (reis\u00fclk\u00fcttab) olmu\u015fdur (19,s.533;6.s.597-598). T\u0259zkir\u0259cil\u0259r bir san\u0259tkar olaraq sitayi\u015fl\u0259 b\u0259hs etdiyi Fazl\u0131n\u0131n \u201cDivan\u201d\u0131 oldu\u011fundan, \u201cDivan\u201d\u0131n\u0131n, ideal bir m\u00fcr\u0259ttib v\u0259 m\u00fck\u0259mm\u0259l divan\u0131n \u0259n ba\u015f\u0131nda olmas\u0131 g\u0259r\u0259k\u0259n bir dibac\u0259 il\u0259 ba\u015flamas\u0131ndan\u201d (15,s.535)\u00a0 b\u0259hs edirl\u0259r. L\u0259tifi yaz\u0131r: \u201cE\u015far-\u0131 kesireye malik sahib-i tab u kabil-i \u015fan ve m\u00fcellif-i kitab u divan\u2026\u201d (7,s.432). Lakin Fazl\u0131n\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259d\u0259k g\u0259lib \u00e7atan yegan\u0259 \u0259s\u0259ri \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u201d\u00a0 m\u0259sn\u0259visidir. \u018fs\u0259r m\u0259tninin elmi n\u0259\u015frini haz\u0131rlamaq m\u0259qs\u0259diyl\u0259 G\u0259ncay Zavot\u00e7u, Nezahat \u00d6ztekin v\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rmal\u0131 olaraq \u00a0yen\u0259 Mustafa \u00d6zkan, Nil\u00fcfer Tan\u00e7, Zavot\u00e7u G\u0259ncay; \u00d6ztekin kimi t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259dqiq edilmi\u015fdir (33;42;31;40). \u018fs\u0259rin J.V. Hammer t\u0259r\u0259find\u0259n alman dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edilib n\u0259\u015fr edilm\u0259si, E.J.Gibbin Bat\u0131dak\u0131 b\u0259nz\u0259rl\u0259ri il\u0259 m\u00fcqayis\u0259 edib \u00e7ox b\u0259y\u0259nm\u0259si, De Sugnynun \u0259s\u0259rin b\u0259zi b\u00f6l\u00fcml\u0259rini frans\u0131z dilin\u0259 \u00e7evirm\u0259si (5), ayr\u0131ca Dora D`istrian\u0131n da \u201cOsmanl\u0131larda \u015feir\u201d adl\u0131 kitab\u0131nda G\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u201f\u0259 ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 b\u00f6l\u00fcm (8) v\u0259 s. \u0259s\u0259rin d\u0259y\u0259rin\u0259 d\u0259y\u0259r qatm\u0131\u015fd\u0131. Bir-birinin t\u0259krar\u0131 oldu\u011fu rahatl\u0131qla ifad\u0259 edil\u0259 bil\u0259n \u0259d\u0259biyyat tarixi kitablar\u0131nda (eyni il\u0259 Fazil \u0130r\u0259vaninin \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259ri haqq\u0131ndak\u0131 fikirl\u0259r kimi) Fazl\u0131n\u0131n \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u201d\u00fc haqq\u0131nda Q\u0259rb ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131lar\u0131 y\u00fcks\u0259k fikir bildirmi\u015fl\u0259r (12,s.86-87;6,s.597-99;18,s.320;38,s.310). \u015eair, \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u201d m\u0259sn\u0259visini \u015eahzad\u0259 Mustafaya ithaf etmi\u015fdir. H\u0259tta bir \u015fah\u0131n o\u011flu olan G\u00fcl\u00fcn sultan S\u00fcleyman Qanuninin o\u011flu Mustafa, d\u0259rvi\u015f huylu B\u00fclb\u00fcl\u00fcn is\u0259\u00a0 \u015fairin \u00f6z\u00fc, G\u00fcl\u00fcn m\u0259clisind\u0259ki \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259rin \u015eahzad\u0259nin dostlar\u0131, n\u0259diml\u0259ri ola bilm\u0259si, &#8211; d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sind\u0259 olanlar da\u00a0 var. Kara Fazl\u0131n\u0131n Q\u0259rb t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n y\u00fcks\u0259k d\u0259y\u0259rl\u0259ndiril\u0259n \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u201d\u00a0 m\u0259sn\u0259visi \u015fairin g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u0259d\u0259k g\u0259lib \u00e7atan \u0259s\u0259rl\u0259rind\u0259ndir. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fck ki, \u0259s\u0259rin m\u0259zmunu h\u0259r k\u0259s \u00fc\u00e7\u00fcn maraql\u0131 olar.<\/p>\n<p><strong>\u018fs\u0259rin m\u0259zmunu<\/strong> M\u0259sn\u0259vid\u0259 bir ba\u011f t\u0259svir edilir. Rum \u00f6lk\u0259sin\u0259 hakim olan Bahar \u015fah h\u0259dsiz d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 g\u00f6z\u0259l olan o\u011flu G\u00fcl\u00fc,t\u0259hsilini bitirdikd\u0259n sonra G\u00fcl\u015f\u0259n \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 vali t\u0259yin edir v\u0259 Lal\u0259, N\u0259rgis,S\u00fcs\u0259n, S\u00fcnb\u00fcl, S\u0259rvi, \u0130rmaq, M\u0259lt\u0259m v\u0259 Jal\u0259ni onun ixtiyar\u0131na verir. G\u00fcl yard\u0131m\u00e7\u0131lar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259\u00a0 \u0130rmaq k\u0259nar\u0131nda \u0259yl\u0259nirk\u0259n bird\u0259n suda \u00fcz\u00fcn\u00fcn \u0259ksini g\u00f6r\u00fcr v\u0259 ona m\u0259ftun olur. M\u0259lt\u0259mi \u00e7a\u011f\u0131raraq al\u0259md\u0259 onun kimi bir g\u00f6z\u0259lin olub-olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6yr\u0259nm\u0259sini \u0259mr edir. M\u0259lt\u0259m b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131 g\u0259zir, ancaq G\u00fcl kimi bir g\u00f6z\u0259l\u0259 rast g\u0259lmir. Bel\u0259c\u0259 g\u0259zib-dola\u015f\u0131rk\u0259n bir g\u00fcn h\u0259zin-h\u0259zin \u00f6t\u0259n B\u00fclb\u00fcl\u0259 rast g\u0259lir. \u018fvv\u0259ld\u0259n a\u015fiq olan B\u00fclb\u00fcl d\u0259rd i\u00e7ind\u0259 inl\u0259yib durur, amma kimin \u00fc\u00e7\u00fcn yand\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6z\u00fc d\u0259 bilmir. M\u0259lt\u0259m G\u00fcl\u00fcn g\u00f6z\u0259lliyind\u0259n b\u0259hs edinc\u0259 B\u00fclb\u00fcl ona a\u015f\u0131q olur. \u00a0M\u0259lt\u0259m B\u00fclb\u00fcl\u00fc bu sevdadan vaz ke\u00e7irm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fsa da, m\u00fcv\u0259ff\u0259q ola bilmir. M\u0259lt\u0259m B\u00fclb\u00fcld\u0259n ayr\u0131laraq G\u00fcl\u00fcn yan\u0131na qay\u0131d\u0131r, g\u00f6rd\u00fckl\u0259rini ona anlad\u0131r.Bu zaman B\u00fclb\u00fcl d\u0259 e\u015fq d\u0259rdind\u0259n x\u0259st\u0259l\u0259nib yata\u011fa d\u00fc\u015f\u00fcr. Sonunda sevdiyinin yan\u0131na getm\u0259y\u0259 q\u0259rar verir.\u00a0 Yolda \u0130rmaqla rastla\u015f\u0131r. \u0130rmaq bu yol\u00e7uluqda B\u00fclb\u00fcl\u0259 klavuzluq edir. N\u0259hay\u0259t, G\u00fcl\u015f\u0259n \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 yeti\u015firl\u0259r.Burada \u0130rmaq B\u00fclb\u00fcl\u00fc S\u0259rvil\u0259 tan\u0131\u015f edir. S\u0259rv daha \u00f6nc\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u00fcn babas\u0131n\u0131n yan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn B\u00fclb\u00fcl\u00fc tan\u0131y\u0131r v\u0259 ona ehtiram g\u00f6st\u0259rib ba\u015f\u0131 \u00fcst\u00fcnd\u0259 yer verir. S\u0259rvin ba\u015f\u0131 \u00fcst\u00fcnd\u0259 oturan B\u00fclb\u00fcl yan\u0131ql\u0131-yan\u0131ql\u0131 G\u00fcl\u0259 anlatma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, amma d\u0259rdini kims\u0259 anlam\u0131r. Qaranl\u0131q gec\u0259y\u0259 s\u0259sl\u0259nir, ay do\u011funca d\u0259rdini ona xitab edir, s\u0259h\u0259r a\u00e7\u0131l\u0131nca d\u0259rdini G\u00fcl\u0259 anlatmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn G\u00fcn\u0259\u015f\u0259 s\u0259sl\u0259nir. He\u00e7 birinin faydas\u0131 olmay\u0131nca \u00fcz\u00fcn\u00fc Haqqa \u00e7evirib ona yalvar\u0131r. Bundan sonra G\u00fcl B\u00fclb\u00fcl\u00fcn f\u0259ryad\u0131n\u0131 duyur v\u0259 maraqlan\u0131r. N\u0259rgis vasit\u0259siyl\u0259 s\u0259sin sahibinin kim oldu\u011funu \u00f6yr\u0259ninc\u0259 susmas\u0131n\u0131 ist\u0259yir. Bu d\u0259f\u0259 B\u00fclb\u00fcl d\u0259rdini i\u00e7in\u0259 at\u0131b s\u0259ssizc\u0259 inl\u0259yir. Bir gec\u0259 G\u00fcl G\u00fcl\u015f\u0259nd\u0259 \u0259yl\u0259n\u0259rk\u0259n uzaqdan onu seyr edir. Sonunda dayanamay\u0131b G\u00fcl\u0259 bir m\u0259ktub yaz\u0131r v\u0259 N\u0259rgisl\u0259 ona g\u00f6nd\u0259rir. G\u00fcl bu m\u0259ktuba v\u0259sli m\u00fcjd\u0259l\u0259y\u0259n bir m\u0259ktubla cavab verir. Bu x\u0259b\u0259ri alan B\u00fclb\u00fcl sevincl\u0259 \u00f6tm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. Ancaq q\u0131sqanc v\u0259 fitn\u0259kar S\u00fcs\u0259n h\u0259m\u0259n Tikan\u0131n yan\u0131na gedir. Tikan B\u00fclb\u00fcl\u00fc yaralay\u0131p t\u0259hdid edir v\u0259 G\u00fcl\u015f\u0259nd\u0259n uzaqla\u015fd\u0131r\u0131r. Bunu \u00f6yr\u0259n\u0259n G\u00fcl Tikana hirsl\u0259nir, B\u00fclb\u00fcl\u0259 yax\u015f\u0131 r\u0259ftar etm\u0259sini s\u00f6yl\u0259yir. Buna g\u00f6r\u0259 Tikan \u015eah Bahara gedib \u015fikay\u0259t edir. \u015eah Bahar b\u00fclb\u00fcl\u00fc yaxalad\u0131b bir q\u0259f\u0259s\u0259 h\u0259bs edir. Bu zaman \u015e\u0259rqd\u0259n \u015eah T\u0259mmuz adl\u0131 bir h\u00f6kmdar G\u00fcl\u015f\u0259n \u015f\u0259h\u0259rin\u0259 h\u00fccum edib, onu almaq ist\u0259yir. \u00d6nc\u0259 Badi S\u0259mum il\u0259 Bahar \u015eah\u0131 t\u0259hdid edir, sonra komandanlar\u0131ndan \u015e\u0259msi-M\u00fcnir g\u0259l\u0259r\u0259k G\u00fcl\u015f\u0259n \u015f\u0259h\u0259rini q\u0259sb edir.\u00a0 Bahar \u015eah G\u00fcl\u00fc d\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcb bilinm\u0259y\u0259n bir t\u0259r\u0259f\u0259 qa\u00e7\u0131r. \u015eah T\u0259mmuz da \u00f6z \u00f6lk\u0259sin\u0259 qay\u0131d\u0131r.\u00a0 Bir m\u00fcdd\u0259td\u0259n sonra \u015fimaldan g\u0259l\u0259n Hazan \u015eah G\u00fcl\u015f\u0259ni bo\u015f g\u00f6r\u00fcb oraya yerl\u0259\u015fir. Ancaq o da G\u00fcl\u015f\u0259n\u0259 daimi olaraq sahib ola bilmir. M\u0259\u011fribd\u0259n g\u0259l\u0259n \u015eah \u015eita G\u00fcl\u015f\u0259ni hakimiyy\u0259tin\u0259 al\u0131r. Bahar \u015eah g\u00fcneyd\u0259 \u0259qrabas\u0131 olan Novruzun yan\u0131na getmi\u015fdi. Bir m\u00fcdd\u0259t sonra Novruzla birl\u0259\u015fib t\u0259krar G\u00fcl\u015f\u0259n\u0259 h\u00fccum edir v\u0259 ona sahib olur. Bahar \u015eah yenid\u0259n G\u00fcl\u015f\u0259nin h\u00f6kmdar\u0131 olur. G\u00fcl\u015f\u0259n \u0259hli yen\u0259 \u0259vv\u0259lki kimi z\u00f6vq\u00fc s\u0259fa s\u00fcrm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. Bu arada G\u00fcl B\u00fclb\u00fcl\u00fc xat\u0131rlay\u0131b ona M\u0259lt\u0259m vasit\u0259si il\u0259 x\u0259b\u0259r g\u00f6nd\u0259rib art\u0131q\u00a0 q\u0259m \u00e7\u0259km\u0259m\u0259sini, v\u0259sl\u0259 layiq oldu\u011funun m\u00fcjd\u0259sini g\u00f6nd\u0259rir. Q\u0259f\u0259s i\u00e7ind\u0259 inl\u0259y\u0259n B\u00fclb\u00fcl bunu e\u015fidinc\u0259 \u00e7ox sevinir. Sonra G\u00fcl d\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u00fc g\u00f6rm\u0259y\u0259 g\u0259lib onun yenid\u0259n G\u00fcl\u015f\u0259n\u0259 d\u00f6nm\u0259sini t\u0259min edir. G\u00fcl\u015f\u0259n\u0259 d\u00f6n\u0259n B\u00fclb\u00fcl yenid\u0259n S\u0259rvd\u0259 yerl\u0259\u015fir. G\u00fcl m\u0259clisin\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u00fc d\u0259 d\u0259v\u0259t\u00a0 edib ey\u015f\u00fc-i\u015fr\u0259t edir. Bel\u0259c\u0259, G\u00fcl il\u0259 B\u00fclb\u00fcl birl\u0259\u015fir. T\u0259\u0259ss\u00fcf ki fani d\u00fcnyada bu v\u00fcsal da daimi olmur. B\u00fct\u00fcn g\u0259lib-ke\u00e7\u0259nl\u0259r kimi, G\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl d\u0259 b\u0259xtin g\u0259tirm\u0259m\u0259zliyin\u0259 u\u011frayaraq fanil\u0259r q\u0259fil\u0259sin\u0259\u00a0\u00a0 qat\u0131l\u0131rlar\u201d (33,s.84-85).<\/p>\n<p>\u018fs\u0259rd\u0259 \u015fair \u015f\u0259xsl\u0259\u015fdirdiyi h\u0259r bir q\u0259hr\u0259man\u0131n m\u00fcc\u0259rr\u0259d bir m\u0259vhumun qar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funu bildirir. G\u00fcl ruhu, B\u00fclb\u00fcl k\u00f6n\u00fcl\u00fc, G\u00fcl\u015f\u0259n t\u0259ni (b\u0259d\u0259ni), N\u0259rgis g\u00f6z\u00fc, M\u0259lt\u0259m n\u0259fsi, S\u0259rv do\u011frulu\u011fu, \u0130rmaq safl\u0131\u011f\u0131, Jal\u0259 \u015fevqi, S\u00fcs\u0259n igidliyi, B\u0259n\u00f6v\u015f\u0259 sad\u0259liyi, Lal\u0259 \u0259b\u0259di sevgini, S\u00fcnb\u00fcl h\u0259s\u0259di, Tikan kin v\u0259 kibri, \u015eah T\u0259mmuz q\u0259z\u0259bi, Hazan \u015eah \u015f\u0259hv\u0259ti, \u015eah \u015eita f\u0259sad\u0131, Novruz \u015eah can al\u0259mind\u0259ki ayd\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ifad\u0259 etm\u0259kd\u0259dir. Kara Fazl\u0131n\u0131n \u0259s\u0259rinin dili sad\u0259, \u00fcslub v\u0259 ruh etibar\u0131yla orjinald\u0131r. Bunu \u015fair \u00f6z\u00fc bel\u0259\u00a0 ifad\u0259 edir:<\/p>\n<p>Kimseden istiare itmemi\u015fem,<\/p>\n<p>Kimse getd\u00fc\u011fi yola getmemi\u015fem.<\/p>\n<p>Her ne ise e\u011fer hata v\u00fc sevab<\/p>\n<p>Akl-i pak\u00fcmden oldu feth\u00fcl-bab (33, s.86).<\/p>\n<p>\u018fs\u0259rin Tanr\u0131ya m\u00fcraci\u0259t hiss\u0259sind\u0259; \u201cCilve k\u0131ld\u0131n cemail-i h\u00fcbandan,\/Zahir etd\u00fcn cemal\u00fcni andan\/Ayn-\u0131 a\u015f\u0131kdan oldun ey Kadir,\/Yine kend\u00fc cemal\u00fcne naz\u0131r (6, s.598) &#8211; yazan t\u0259riq\u0259t (X\u0259lv\u0259ti) m\u0259nsubu \u015fair, \u0130ran v\u0259 T\u00fcrk \u018fd\u0259biyyat\u0131nda \u00e7oxdan b\u0259ri s\u00f6yl\u0259n\u0259n t\u0259s\u0259vv\u00fcf inanc\u0131na yeni bir ifad\u0259 vermi\u015f; h\u0259r yerd\u0259 ilahi g\u00f6z\u0259lliyi aramaqda oldu\u011funu,sad\u0259 bir dill\u0259 b\u0259yan etmi\u015fdir:<\/p>\n<p>Mescide sanma hayr i\u00e7\u00fcn varuram<\/p>\n<p>Ru-y\u0131 dildar\u0131 seyr i\u00e7\u00fcn varuram (6,s.598)<\/p>\n<p>V\u0259 ya; Seni g\u00f6rs\u00fcn ne yana baksa g\u00f6z\u00fcm<\/p>\n<p>Olsun ismin senin dilimde s\u00f6z\u00fcm (6,s.598).<\/p>\n<p>Fazl\u0131n\u0131n, sevgiliy\u0259 g\u00fcl\u0259 xitab\u0131:<\/p>\n<p>Beni redd etme \u015fefkat et ey g\u00fcl<\/p>\n<p>G\u00fcle laz\u0131m de\u011fil midir bulbul (6,s.598) az da olsa \u201cF\u00fczulinin \u201cLeyli v\u0259 M\u0259cnun\u201d&#8217;unu xat\u0131rlad\u0131r. \u018fs\u0259rd\u0259 \u00e7ox b\u0259z\u0259kli, \u00e7ox obrazl\u0131 feerique (p\u0259ri) s\u0259hn\u0259l\u0259ri; insan kimi g\u00f6st\u0259ril\u0259n (\u015f\u0259xsl\u0259ndiril\u0259n) ney v\u0259 \u00e7\u0259ng kimi qam\u0131\u015flar; g\u00fcl, b\u0259n\u00f6v\u015f\u0259, n\u0259rgiz, sus\u0259n v\u0259 lal\u0259 kimi \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259r; N\u0259sim v\u0259 s\u0259rv kimi varl\u0131qlar, h\u0259m\u00e7inin sevinc v\u0259 s\u0259fa m\u0259clisl\u0259ri t\u0259svir edilmi\u015fdir:<\/p>\n<p>K\u0131ld\u0131lar yine i\u015frete ahenk<\/p>\n<p>Yine geldi figane nay ile \u00e7enk<\/p>\n<p>Ehl-i ba\u011f ald\u0131 saz ele saf saf<\/p>\n<p>Gonce ney tutdu naz ile g\u00fcl def<\/p>\n<p>Hem benef\u015fe eline \u00e7eng ald\u0131<\/p>\n<p>B\u00fclb\u00fcl afaka velvele sald\u0131<\/p>\n<p>Ald\u0131 si\u00fcsen eline m\u00fcsikar<\/p>\n<p>Kobuzun Lale ald\u0131 tutd\u0131 kenar<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u0130\u00e7dller cam-\u00fc \u00a0nab\u00fc lezzet ile<\/p>\n<p>\u00d6pd\u00fcler lal-1 yari fursat ile<\/p>\n<p>B\u00fclb\u00fcI olub safa ile sermest<\/p>\n<p>Nale eylerdi \u015fevk ile peyvest<\/p>\n<p>G\u00fclden er\u00fcb d\u0131ma\u011fa b\u00fcy-\u0131 vefa<\/p>\n<p>Mes t elub \u015fevk ile iderdi sada<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ver\u00fcp el \u00e7\u00fcn zamanede fursat<\/p>\n<p>\u0130kilik gitdl buld\u0131lar vahdet<\/p>\n<p>Bir yere geldi a\u015fk ma\u015fuk<\/p>\n<p>C\u00fcmle bir old\u0131 sab\u0131k u mesb\u00fck<\/p>\n<p>Subha-dek ay\u015f\u0131\u00a0 nu\u015f ed\u00fcb elhak<\/p>\n<p>Verdiler bezm-i l\u015frete revnak \u00a0(6, s.597-598).<\/p>\n<p>T\u0259s\u0259vv\u00fcfd\u0259 b\u0259d\u0259n ke\u00e7ici, ruh \u00f6l\u00fcms\u00fczd\u00fcr. Ancaq Fazl\u0131 t\u0259s\u0259vv\u00fcfd\u0259n f\u0259rqli olaraq m\u0259sn\u0259visini h\u0259r \u015feyin ke\u00e7ici\u00a0 oldu\u011funu vurgulayaraq bitirir, ruhun \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fcy\u00fcnd\u0259n b\u0259hs etmir.<\/p>\n<p><strong>N\u0259tic\u0259<\/strong> Bel\u0259likl\u0259, Osmanl\u0131 tarix\u00e7isi J.V<em>.<\/em>Hammer t\u0259r\u0259find\u0259n 1834-c\u00fc ild\u0259 \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl, das ist Ros und Nachtigall\u201d ad\u0131yla alman dilin\u0259 \u00e7evrilib n\u0259\u015fr edil\u0259n, b\u0259zi par\u00e7alar\u0131 W.Gibb t\u0259r\u0259find\u0259n \u0130ngilis dilin\u0259, De Sugny t\u0259r\u0259find\u0259n Frans\u0131z dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 v\u0259 n\u0259\u015fr edilmi\u015f \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259rinin m\u00fc\u0259llifi Fazil \u0130r\u0259vani yox, XVI \u0259sr t\u00fcrk \u015fairi Fazl\u0131 Karad\u0131r. \u018fs\u0259rin m\u00fc\u0259llifinin ad\u0131 (Fazl\u0131 Kara) v\u0259 \u0259ski \u0259lifba il\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015f \u0259lyazma n\u00fcxs\u0259si J.V.Hammerin n\u0259\u015fr etdiyi kitabda oldu\u011fu kimi verilib. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, Ar\u015fak \u00c7obanyan xaricd\u0259 ya\u015fayan erm\u0259nil\u0259rin\u00a0 l\u0259hc\u0259sin\u0259 \u00e7evrib, \u201cAnahid\u201d jurnal\u0131n\u0131n birinci n\u00f6mr\u0259sind\u0259n ba\u015flayaraq hiss\u0259-hiss\u0259 d\u0259rc etdiyi (jurnal\u0131n 1 say\u0131ndan 11-ci say\u0131na q\u0259d\u0259r), sonu 1900-cu ild\u0259 jurnal\u0131n 12-ci n\u00f6mr\u0259sind\u0259 d\u0259rc edil\u0259n v\u0259 sonuncu s\u0259hif\u0259d\u0259 (249) \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u201d\u00fcn m\u0259nb\u0259yi\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda veril\u0259n sensasiyon x\u0259b\u0259r Fazl\u0131 Karan\u0131n \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259rin\u0259 aiddir. X.M.Ge\u011famyan\u0131n t\u0259rc\u00fcm\u0259 edib, iki dild\u0259 n\u0259\u015fr etdiyi \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259rinin Fazil \u0130r\u0259vaninin olmas\u0131 fikri daha q\u00fcvv\u0259tlidir. F.Karan\u0131n \u0259s\u0259ri m\u0259sn\u0259vi, F.\u0130r\u0259vaninin \u0259s\u0259ri janr etibar\u0131 il\u0259 povestdir. Y\u0259ni \u0259s\u0259rin biri n\u0259zm,dig\u0259ri is\u0259n\u0259srl\u0259 yaz\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r. M\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259, he\u00e7 bir ara\u015fd\u0131rma apar\u0131lmadan\u00a0 \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259rinin (20,159-60; 24.s195;16,s.203-204; 30, s.44; 1,s.186 v\u0259 s.) Fazil \u0130r\u0259vaniy\u0259 aid oldu\u011fu,\u00a0 \u201cba\u015f\u0131b\u0259lal\u0131\u201d \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl\u201d\u00fcn\u00a0 Le Vayya de Floribal t\u0259r\u0259find\u0259n frans\u0131z dilin\u0259 \u00e7evirilib Parisd\u0259 (1826) n\u0259\u015fr edil\u0259n, az vaxtda \u015f\u00f6hr\u0259tl\u0259n\u0259n \u0259s\u0259rin \u00e7ox ke\u00e7m\u0259d\u0259n J\u00f6zef Fon Hammer t\u0259r\u0259find\u0259n alman dilin\u0259 \u00e7eviril\u0259r\u0259k iki d\u0259f\u0259; 1832-1833-c\u00fc ild\u0259 y\u00fcks\u0259k trajla n\u0259\u015fr olunmas\u0131 (13) t\u0259krarlanm\u0131\u015fd\u0131r. B\u00f6y\u00fck etimalla \u0259s\u0259rl\u0259rin v\u0259 m\u00fc\u0259llifl\u0259rin (Fazl\u0131-Faz\u0131l) adlar\u0131ndak\u0131 b\u0259nz\u0259rlik d\u0259 (G\u00fcl v\u0259 B\u00fclb\u00fcl) \u0259s\u0259rl\u0259rin bir-biri il\u0259 qar\u0131\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na s\u0259b\u0259biyy\u0259t vermi\u015fdi. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, \u0259lyazmas\u0131 q\u0259dim yurd yerimiz olan \u0130r\u0259vanda-Matendaranda saxlan\u0131lan, Sankt Peterburda iki dild\u0259 n\u0259\u015fr edil\u0259n (1812) \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259rinin Rusiya arxivl\u0259rind\u0259 axtar\u0131lmas\u0131 daha m\u0259qs\u0259d\u0259 uy\u011fundur v\u0259 bu y\u00f6nd\u0259 apar\u0131lan ara\u015fd\u0131rmalar Fazil \u0130r\u0259vaninin \u201cQ\u0131z\u0131lg\u00fcl v\u0259 b\u00fclb\u00fcl\u201d \u0259s\u0259rinin \u0259ld\u0259 olunmas\u0131na v\u0259sil\u0259 olar. Fazl\u0131 Karan\u0131n \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u201d m\u0259sn\u0259visi ist\u0259r T\u00fcrk t\u0259zkir\u0259\u00e7il\u0259ri, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 Q\u0259rb t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n bu m\u00f6vzuda yaz\u0131lm\u0131\u015f v\u0259 \u0259n \u00e7ox t\u0259qdir olunan v\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131lan, haqq\u0131nda t\u0259dqiqat yaz\u0131lan \u0259s\u0259rl\u0259rd\u0259ndir. Hammerin t\u0259rc\u00fcm\u0259 etdiyi \u0259s\u0259r deyil, Ge\u011famyan\u0131n\u00a0 t\u0259rc\u00fcm\u0259 etdiyi \u0259s\u0259r F.\u0130r\u0259vaniy\u0259 aiddir.<\/p>\n<p>Fikrimizc\u0259, bundan sonrak\u0131 ara\u015fd\u0131rmalar J.V.Hammerin m\u0259lum \u0259s\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 deyil, dig\u0259rl\u0259ri; Peterburqda n\u0259\u015fr edil\u0259n \u0259s\u0259rl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259, Le De Vayya, Freznan n\u0259\u015frl\u0259ri \u00fcz\u0259rind\u0259 v\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131rmal\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 apar\u0131lmal\u0131d\u0131r. B\u0259lk\u0259 d\u0259 adlar\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n bu \u0259s\u0259rl\u0259r f\u0259rqli t\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259rdir. Hammerin t\u0259rc\u00fcm\u0259si Fazl\u0131n\u0131n oldu\u011fu kimi, dig\u0259r t\u0259rc\u00fcm\u0259l\u0259r d\u0259 Fazil \u0130r\u0259vaninin ola bil\u0259r. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n g\u00f6rk\u0259mli alim, ictimai v\u0259 siyasi xadim \u015eeyx\u00fclislam Fazil \u0130r\u0259vaninin z\u0259ngin elmi irsinin v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131\u00a0 vacibdir.<\/p>\n<p><strong>\u018fD\u018fB\u0130YYAT<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>1.Abdullayeva \u015e. Oskar Uayld\u0131n \u201cBulbul v\u0259 Q\u0131z\u0131lg\u00fcl\u201d na\u011f\u0131l\u0131nda \u015e\u0259rq motivl\u0259ri\/\/ Filologiya m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri, \u2116 7, 2019, s.1 82-185<\/p>\n<p>2.Agah S\u0131rr\u0131 Levend. T\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi. Ankara,1973,I, s.140<\/p>\n<p>3.Ayvazo\u011flu B. G\u00fcller Kitab\u0131. 5. bask\u0131, \u0130stanbul, \u00d6t\u00fcken, 1999, s. 92 ve 96.<\/p>\n<p>4.Az\u0259rbaycan kitab\u0131\u00a0(bibloqrafiya). I cild 1780-1920-ci\u00a0 ill\u0259r, Bak\u0131,1963<\/p>\n<p>5.Bakirci F. T\u00fcrk d\u00fcnyasinda ortak bir tema: g\u00fcl ile b\u00fclb\u00fcl. Uluslararas\u0131 Uygur Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi 2015<\/p>\n<p>6.Banarl\u0131 N. R\u0259simli T\u00fcrk \u0259d\u0259biyyat\u0131 tarixi. 1c. Mllll E\u011fitim:basimevi, \u0130stanbul 1983. s.597-598<\/p>\n<p>7.Can\u0131m R. Latifi, Tezkiret\u00fc \u015f-\u015euara ve Tabsiratu n-Nuzama (\u0130nceleme-Metin), Ankara: Atat\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr Merkezi Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Yay. 2000<\/p>\n<p>8.Dora D\u201fistria, Osmanl\u0131larda \u015eiir, \u00e7ev. Semay Taneri, Havass, \u0130stanbul 1982, s. 40-46.<\/p>\n<p>9.Ertaylan \u0130.H.Gazi Geray Han, Hayat\u0131 ve Eserleri. \u0130stanbul, 1958.s. 50, 62<\/p>\n<p>10.\u018fliyev F., H\u0259s\u0259nov U. \u0130r\u0259van xanl\u0131\u011f\u0131. Bak\u0131: \u015e\u0259rq-Q\u0259rb, 2007<\/p>\n<p>11.Fazli, Gul u Bulbul, Akademi Kitabevi, \u0130zmir 2002.<\/p>\n<p>12.Gibb, E. J. Wilkonson, \u201cFazl\u0131\u201d, Osmanl\u0131 \u015eiir Tarihi: A History of Ottoman Poetry, C. 3, \u00e7ev. Ali \u00c7avu\u0122o\u011flu, Ak\u00e7a\u011f Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 1999<\/p>\n<p>13.Hammer J.F. G\u00fcl u B\u00fclb\u00fcl, das ist Rose und Nachtigall. Fazli &lt;Kara&gt;<\/p>\n<p>Pest, 1834. Universit Landts- v\u0259 Landesbibliothek Sachsen-Anhalt<\/p>\n<p>Sondersammelgebietes Vorderer Orient R\u0259q\u0259msal Kitabxanas\u0131<\/p>\n<p>14.H\u0259qiqi.\u015eeirl\u0259r. Bak\u0131:Az\u0259rn\u0259\u015fr,1966<\/p>\n<p>15.Yazar S. Kara Fazl\u0131n\u0131n eserlerine dair yeni bilgil\u0259r Divan \u0259d\u0259biyyat\u0131 Ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 D\u0259rgisi 18, \u0130stanbul 2017, 525-562<\/p>\n<p>16.K\u0259rimov B.O. x\u0131x \u0259srin \u0131\u0131 yar\u0131sinda Az\u0259rbaycan elminin inki\u015fafinda \u0130r\u0259van ziyal\u0131lar\u0131n\u0131n rolu \/\/Bak\u0131 Universitetinin x\u0259b\u0259rl\u0259ri, Humanitarelml\u0259rseriyas\u0131,\u21162,<\/p>\n<p>2014,s.201-208<\/p>\n<p>17.Kitab\u00fct-t\u0259har\u0259t. M\u00fc\u0259llifi Fazil \u0130r\u0259vani. X\u0259ttat: M\u0259h\u0259mm\u0259d T\u0259brizi. T\u0259briz. 1301, 186 s. (fars dilind\u0259).<\/p>\n<p>18.Kocat\u00fcrk, Vasfi Mahir. B\u00fcy\u00fck T\u00fcrk Edebiyat\u0131 Tarihi Ba\u015flang\u0131\u00e7tan Bug\u00fcne<\/p>\n<p>Kadar T\u00fcrk Edebiyat\u0131n\u0131n Tarihi, Tahlili ve Tenkidi, \u0130stanbul: \u0130stanbul<\/p>\n<p>K\u00fclt\u00fcr \u00dcniversitesi Yay 2016<\/p>\n<p>19.K\u00f6pr\u00fcl\u00fc F. M \u201cFazl\u0131\u201d, \u0130slam Ansiklopedisi, C. 4, MEB, \u0130stanbul 1988.<\/p>\n<p>20.Qaz\u0131yevYusif. Erm\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259si.yalanlar ger\u00e7\u0259kl\u0259r. Bak\u0131: Nurlar, 2009<\/p>\n<p>21.M\u0259mm\u0259dov \u0130. \u0130r\u0259van d\u0259ft\u0259ri. Bak\u0131: Adilo\u011flu, 2002<\/p>\n<p>22.M\u0259mm\u0259dov E. \u0130r\u0259vandan ba\u015flanan yol. Bak\u0131, 2018<\/p>\n<p>23.M\u0259mm\u0259dli H. Qafqazda \u0130slam v\u0259 \u015feyx\u00fclislamlar. Bak\u0131:MBM,2005<\/p>\n<p>24.M\u0259h\u0259rr\u0259mli Z.\u00a0\u201cFazil\u00a0\u0130r\u0259vani\u201d kimi\u00a0tan\u0131nan Ayatollaxul-uzma Molla M\u0259h\u0259mm\u0259d \u0130bn\u00a0M\u0259h\u0259mm\u0259d Ba\u011fir\/\/Filologiya \u00a0m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri,\u00a0\u21163, 2014, s.357-360<\/p>\n<p>25.M\u0259h\u0259rr\u0259mov Z. \u0130r\u0259van \u0259d\u0259bi m\u00fchiti (1800-1920-ci ill\u0259r).Fil.e.d. alimlik d\u0259r\u0259c\u0259si d\u0259r\u0259c\u0259si almaq \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259qdim olunmu\u015f Dissertasiya (\u018flyazmas\u0131 h\u00fcququnda) Bak\u0131, 2017<\/p>\n<p>26.Mehr\u0259liyev E.A. \u201c\u0130r\u0259vanil\u0259r\u201d, \u00c7a\u015f\u0131o\u011flu, Bak\u0131, 2000<\/p>\n<p>27.Mustafa N.\u0130r\u0259van \u015f\u0259h\u0259ri. Bak\u0131: Red N Line MMC, 2020<\/p>\n<p>28.Nazim Mustafa <a href=\"http:\/\/www.iravan.info\/ebedi_muhit.html\">www.iravan.info\/ebedi_muhit.html<\/a><\/p>\n<p>39.Nizam B.S. Divan \u015fiirinin alegorik a\u015f\u0131k ve ma\u015fuklar\u0131ndan g\u00fcl \u00fc b\u00fclb\u00fcl\/\/Turkish studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 5\/3 Summer 2010, s.462-478<\/p>\n<p>30.Nurullayev H. F. \u015eeyx\u00fclislaml\u0131q zirv\u0259si: Hac\u0131 Allah\u015f\u00fck\u00fcr Pa\u015fazad\u0259. Bak\u0131: Nurlar, 2014<\/p>\n<p>31.\u00d6ztekin N. Fazl\u00ee, G\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl, \u0130zmir: Akademi Kitabevi, 2002<\/p>\n<p>32.\u00d6zakan M. \u201cG\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u201d, TDV \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, C. 14, TDV, \u0130stanbul 1996. 478<\/p>\n<p>33.\u00d6zkan M. \u015eair Fazl\u0131 v\u0259 G\u00fcl \u00fc B\u00fclb\u00fcl\u00fc\/\/Elmi ara\u015fd\u0131rmalar\u0131 3, \u0130stanbul,1996, 81-86. s.84-86<\/p>\n<p>34.\u00d6zkat M. &#8220;Kara Fazl\u00ee&#8217;nin Hayat\u0131, Eserleri, Edeb\u00ee Ki\u015fili\u011fi ve D\u00eev\u00e2n\u0131:\u0130nceleme-Tenkitli Metin&#8221; (Bas\u0131lmam\u0131\u015f Y\u00fcksek Lisans Tezi), \u0130stanbul: Marmara \u00dcniversitesi, T\u00fcrkiyat Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc, 2005<\/p>\n<p>35.R\u0259himov N. Aliml\u0259r v\u0259 xadiml\u0259r Fazil \u0130r\u0259vani. Fazil \u0130r\u0259vani-\u0130slam Times. islamtimes. org, 2009,Story Code:1033<\/p>\n<p>36.Rizvan.Net.Az\u0259rbaycan aliml\u0259rinin h\u0259yat\u0131<strong>\/\/<\/strong>\u0410y\u04d9tull\u0430\u04bb \u0259l-uzm\u0430 \u015eey\u0445 M\u04d9\u04bb\u04d9mm\u04d9d \u0130r\u04d9v\u0430ni\u00a0\/\/ \u0130slam Marifi jurnal\u0131. 2015<\/p>\n<p>37.Sabuncu Z. \u201cGelibolulu Mustafa Alinin Mihr \u00fc Mah Mesnevisi\u201d\/\/ Journal of Turkish Studies Agah S.L. Hat\u0131ra Say\u0131s\u0131 III, sy. 24\/III (2000), s. 301. 26 agm., s. 297. 27 agm., s. 298.<\/p>\n<p>38.\u015eent\u00fcrk, Ahmet Atilla-Kartal, Ahmet (2004), \u00dcniversiteler \u0130\u00e7in Eski T\u00fcrk Edebiyat\u0131 Tarihi. \u0130stanbul: Dergah Yay.310<\/p>\n<p>39.S\u0259rdarniya\u00a0 S.\u0130r\u0259van m\u00fcs\u0259lman yurdu\u00a0 olmu\u015fdur. Tehran.Zofa. 2001,245 s.Fars dilind\u0259, s.219<\/p>\n<p>40.Tan\u00e7 N. \u00a0Rifaid\u0259n\u00a0 Oscar Uayld\u00a0 G\u00fcl v\u0259 b\u00fclb\u00fcl\/\/ A.\u00dc. T\u00fcrkiyat Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc Dergisi Say\u0131 39, Erzurum 2009 Prof. Dr. H\u00fcseyin AYAN \u00d6zel Say\u0131s\u0131, TAED 39, 2009, 967-987<\/p>\n<p>41.V\u0259kil \u018f. Matenadaran v\u0259 Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259biyyat\u0131 \/\/ \u201cAz\u0259rbaycan\u201d jurn., 1972,\u00a0 \u2116 9,\u00a0 s. 183-185<\/p>\n<p>42.Zavot\u00e7u G. \u201cBir \u00d6l\u00fcm\u00fcn Yank\u0131lar\u0131 ve Yahya Bey Mersiyesi\u201d\/\/ Erzurum, Atat\u00fcrk \u00dcniversitesi T\u00fcrkiyat\u00a0 Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc Dergisi,2007, s. 33, s. 69-80<\/p>\n<p>43.Zeynalov \u018f. \u0130r\u0259van ziyal\u0131lar\u0131. Bak\u0131: O\u011fuz eli, 1999<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>L\u00fctviyy\u0259 \u018fsg\u0259rzad\u0259 Nizami G\u0259nc\u0259vi ad\u0131na \u018fd\u0259biyyat \u0130nstitutu Filologiya elml\u0259ri doktoru X\u00fclas\u0259 Yaln\u0131z do\u011fuldu\u011fu \u0130r\u0259vanda deyil, \u00a0\u015e\u0259rqin elmi v\u0259 dini ictimaiyy\u0259ti aras\u0131nda b\u00f6y\u00fck n\u00fcfuz sahibi olmu\u015f Fazil \u0130r\u0259vani, qiym\u0259tli elmi kitablar\u0131n m\u00fc\u0259llifidir. \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u0259n q\u0259dim \u018fl-\u018fhz\u0259r universitetind\u0259 t\u0259hsil alan, h\u0259yat\u0131 Az\u0259rbaycan-Misir-\u0130ran v\u0259 \u0130raqla ba\u011fl\u0131 olan Fazil \u0130r\u0259vaninin \u00a0elmi \u0259s\u0259rl\u0259ri \u0259sas\u0259n, \u0259r\u0259b dilind\u0259dir. M\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259, Az\u0259rbaycan dilind\u0259 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":726,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/725"}],"collection":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/comments?post=725"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/725\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":728,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/725\/revisions\/728"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media\/726"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media?parent=725"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/categories?post=725"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/tags?post=725"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}