{"id":811,"date":"2021-03-20T12:57:37","date_gmt":"2021-03-20T08:57:37","guid":{"rendered":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/?p=811"},"modified":"2021-03-20T13:00:28","modified_gmt":"2021-03-20T09:00:28","slug":"s%c9%99lcuqlu-hokmdari-c%c9%99lal%c9%99ddin-m%c9%99liksahin-r%c9%99smil%c9%99sdirdiyi-bayram-novruz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/s%c9%99lcuqlu-hokmdari-c%c9%99lal%c9%99ddin-m%c9%99liksahin-r%c9%99smil%c9%99sdirdiyi-bayram-novruz\/","title":{"rendered":"S\u0259lcuqlu h\u00f6kmdar\u0131 C\u0259lal\u0259ddin M\u0259lik\u015fah\u0131n r\u0259smil\u0259\u015fdirdiyi bayram &#8211; NOVRUZ"},"content":{"rendered":"<p><strong>M\u0259fkur\u0259vi v\u0259 ideoloji, \u0259d\u0259bi v\u0259 estetik aspektd\u0259 bir \u00e7ox tarixi ilkl\u0259r\u0259 imza atan \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 1907-ci ild\u0259 Novruzun t\u00fcrk bayram\u0131 olmas\u0131 ideyas\u0131n\u0131 da ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc. <\/strong><\/p>\n<p>D\u00f6vriyy\u0259y\u0259 ilk d\u0259f\u0259 bel\u0259 bir fikir burax\u0131ld\u0131 ki, \u0130randa n\u0259inki C\u0259m\u015fid \u00f6z\u00fc, h\u0259tta b\u00fct\u00fcn Pi\u015fdadiyan s\u00fclal\u0259si yerli-dibli m\u00f6vcud olmay\u0131b. Bu s\u00fclal\u0259nin varl\u0131\u011f\u0131 q\u0259dim hind \u0259satirl\u0259rin\u0259 istinad\u0259n yarad\u0131l\u0131b. \u0130ran tarixind\u0259n \u00e7ox \u0259vv\u0259l hindil\u0259rin dini kitab\u0131nda &#8220;\u00c7ama\u015fida&#8221; (G\u00fcn\u0259\u015f h\u00f6kmdar\u0131) adl\u0131 bir m\u0259bud, &#8220;Sriton&#8221; adl\u0131 bir m\u0259l\u0259k v\u0259 &#8220;Azi D\u0259hak\u0259&#8221; ad\u0131nda bir \u0259jdaha vard\u0131r v\u0259 &#8220;\u0130randa C\u0259m\u015fid adl\u0131 bir pad\u015fah olmam\u0131\u015fd\u0131r ki, bir d\u0259 Novruz icad etmi\u015f olsun&#8221;.<\/p>\n<p>H\u00fcseynzad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, astronomik bir d\u0259qiqlikl\u0259 t\u0259yin olunmu\u015f Novruzun t\u0259qviml\u0259\u015fdiril\u0259r\u0259k d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 v\u0259 r\u0259sm\u0259n ilin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 elan edilm\u0259si S\u0259lcuqlu h\u00f6kmdar\u0131 C\u0259lal\u0259ddin M\u0259lik\u015faha aiddir. &#8220;M\u0259lik\u015fah h\u0259r x\u00fcsusda \u00e7ox nizamp\u0259rv\u0259r oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn zaman\u0131ndak\u0131 t\u0259qviml\u0259rin q\u00fcsurlu v\u0259 qar\u0131\u015f\u0131q oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcrd\u00fc. Anlay\u0131rd\u0131 ki, siyasi idar\u0259etm\u0259d\u0259, \u00f6lk\u0259nin m\u00fclki v\u0259 \u00f6z\u0259llikl\u0259, maliyy\u0259 h\u0259yat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn q\u0259m\u0259ri t\u0259qvimi m\u00fcnasib deyil, daha kamil\u00a0 bir \u015f\u0259msi t\u0259qvim v\u00fccuda g\u0259tirm\u0259kd\u0259n ba\u015fqa \u00e7ar\u0259 yoxdur. Bu niyy\u0259tl\u0259 ba\u015f\u0131na \u0259srinin \u00d6m\u0259r X\u0259yyam kimi b\u00f6y\u00fck astronomlar\u0131n\u0131 toplay\u0131b, bunlar\u0131n yard\u0131m\u0131 il\u0259 bu g\u00fcn cahan t\u0259qviml\u0259rinin \u0259n m\u00fck\u0259mm\u0259li v\u0259 d\u0259qiqi olan \u015f\u0259msi t\u0259qvimini t\u0259rtib etmi\u015fdi. Bu t\u0259qvim\u0259 g\u00f6r\u0259, gec\u0259 v\u0259 g\u00fcnd\u00fcz\u00fcn b\u0259rab\u0259r oldu\u011fu v\u0259 g\u00fcn\u0259\u015fin ekvator x\u0259ttind\u0259n \u015fimala ke\u00e7diyi v\u0259 yaz\u0131n g\u0259li\u015fin\u0259 t\u0259sad\u00fcf ed\u0259n g\u00fcn ilin \u0259vv\u0259li, y\u0259ni novruz olaraq q\u0259bul edilib v\u0259 bu t\u0259qvim\u0259 sultan\u0131n \u015f\u0259r\u0259fin\u0259 &#8220;Sultani&#8221; deyilmi\u015fdir&#8221;. Bel\u0259. \u018fli b\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259, Novruz o g\u00fcnd\u0259n etibar\u0259n s\u0259lcuqlu \u00f6lk\u0259sinin yeni il bayram\u0131d\u0131r. Bunun hind-fars mifolojisin\u0259, yaxud \u0259satirl\u0259rin\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n mifik C\u0259m\u015fid\u0259 d\u0259xli yoxdur.<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"no-display appear aligncenter\" src=\"http:\/\/img.edebiyyatqazeti.az\/uploads\/%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%88%D0%B0%D1%85.jpg\" alt=\"\" \/>Dini deyil, milli i\u00e7\u0259rikli bu bayram\u0131n \u00e7ox geni\u015f bir arealda, h\u0259tta m\u00fcxt\u0259lif mill\u0259tl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n qeyd olunmas\u0131 yen\u0259 d\u0259 S\u0259lcuqlu amili il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Tutaq ki, bizim m\u0259hz Az\u0259rbaycan\u0131n milli bayram\u0131 olaraq q\u0259bul etdiyimiz Novruzu min il bundan \u00f6nc\u0259 Ka\u015fqarda uy\u011furlar\u0131n milli bayram\u0131 olaraq qeyd edirdil\u0259r. H\u0259tta bu bayram bar\u0259d\u0259 s\u0259lcuqlu M\u0259lik\u015fah\u0131n zaman\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f Mahmud Ka\u015fqarl\u0131 &#8220;Divan&#8221;\u0131nda da m\u0259lumat var. Ka\u015fqarl\u0131ya g\u00f6r\u0259, Novruz t\u00fcrkl\u0259rd\u0259 yeni g\u00fcnd\u00fcr. T\u00fcrk ilinin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131d\u0131r. Uy\u011furlar da, \u00f6zb\u0259kl\u0259r d\u0259, az\u0259rbaycanl\u0131lar da, \u0259fqanlar da, \u0259r\u0259bl\u0259r d\u0259, farslar da S\u0259lcuqlu d\u00f6vl\u0259tinin v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131yd\u0131lar, S\u0259lcuqlu d\u00f6vl\u0259tinin \u0259razisi Ka\u015fqardan Anadoluya, Az\u0259rbaycana, Herata, B\u0259lx\u0259, K\u0259rk\u00fck\u0259, \u0130rana, \u0130raqa, M\u0259kk\u0259y\u0259 q\u0259d\u0259r\u00a0 yay\u0131lm\u0131\u015fd\u0131 v\u0259 bu geni\u015f \u0259razinin co\u011frafi v\u00fcs\u0259tini v\u0259 konturlar\u0131n\u0131 H\u00fcseyn Cavid Alparslan\u0131n, yaxud M\u0259lik\u015fah\u0131n diliyl\u0259 d\u0259qiq s\u0259ciyy\u0259l\u0259ndirmi\u015fdi. Xurma \u015f\u0259rab\u0131 il\u0259 \u00fcz\u00fcm \u015f\u0259rab\u0131n\u0131n, \u018fr\u0259bistanla Qafqaz\u0131n, S\u0259m\u0259rq\u0259ndl\u0259 Mara\u011fan\u0131n, D\u0259cl\u0259 v\u0259 Ceyhun (Amud\u0259rya) \u00e7aylar\u0131n\u0131n, Hind okean\u0131 il\u0259 X\u0259z\u0259r d\u0259nizinin maddi v\u0259 co\u011frafi \u0259hat\u0259si v\u0259 areal\u0131, h\u0259tta Alp Arslan\u0131n s\u00f6yl\u0259diyi:<\/p>\n<p><em>\u00d6lk\u0259md\u0259 ax\u0131\u015fmaqda bu g\u00fcn D\u0259cl\u0259 v\u0259 Ceyhun,<br \/>\nF\u0259rman\u0131m\u0131 dinl\u0259r qoca \u00dcmman il\u0259 Quz\u011fun &#8211;<\/em><\/p>\n<p>s\u00f6zl\u0259rind\u0259 ifad\u0259 olunmaqdayd\u0131. Qafqazlardan, Ni\u015fapurdan Ba\u011fdada, M\u0259kk\u0259y\u0259, \u015eama, F\u0259l\u0259stin\u0259, Q\u00fcds\u0259 q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fck bir m\u0259n\u0259vi v\u0259 co\u011frafi \u0259razi s\u0259lcuqlular\u0131n tarixi s\u0259rh\u0259dl\u0259rini i\u015far\u0259l\u0259yirdi.<\/p>\n<p>Novruzun bel\u0259 geni\u015f bir sah\u0259d\u0259 bayram edilm\u0259si is\u0259 sultan M\u0259lik\u015fah\u0131n q\u0259rar\u0131yd\u0131. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 Novruzu bahar\u0131n r\u0259ngar\u0259ng, g\u00f6z\u0259l \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259ri il\u0259 s\u00fcsl\u0259nmi\u015f bir g\u0259rdun\u0259d\u0259 h\u0259dsiz mifoloji-estetik h\u0259zz, intibalar, assosiasiyalar do\u011furan, \u0259ynin\u0259 g\u00f6y r\u0259ngli v\u0259 ulduzlarla b\u0259z\u0259li bir \u0259ba geyinmi\u015f, ba\u015f\u0131 \u0259trafa i\u015f\u0131q sa\u00e7an g\u00fcn\u0259\u015f k\u00fcr\u0259si bi\u00e7imind\u0259 C\u0259m\u015fidin Az\u0259rbaycana g\u0259ldiyi g\u00fcnl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirm\u0259y\u0259 ehtiyac yoxdur. \u00c7\u00fcnki mifoloji fars C\u0259m\u015fid d\u0259 tarixi t\u00fcrk M\u0259lik\u015fah\u0131n himay\u0259sind\u0259ydi. &#8220;Novruzun h\u0259qiqi banisi \u018fb\u00fclf\u0259th C\u0259lal\u0259ddin M\u0259lik\u015fah \u0130ran s\u0259lcuqlu s\u00fclal\u0259sinin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc v\u0259 \u0259n b\u00f6y\u00fck h\u00f6kmdar\u0131 idi. 1072-ci ild\u0259 s\u0259lt\u0259n\u0259t taxt\u0131na \u00e7\u0131xm\u0131\u015f bu adam \u00f6lk\u0259sini Altay da\u011flar\u0131ndan A\u011f d\u0259niz\u0259, Qafqaz da\u011flar\u0131ndan Q\u0131rm\u0131z\u0131 d\u0259niz\u0259, Hind okean\u0131na q\u0259d\u0259r geni\u015fl\u0259ndirm\u0259kl\u0259 Mav\u0259ra\u00fcnn\u0259hr, Xar\u0259zm, \u015eam, Misir v\u0259 Anadolu kimi qit\u0259l\u0259ri z\u0259bt edib, islam al\u0259minin b\u00f6y\u00fck bir qismin\u0259 h\u00f6kmran idi. M\u0259lik\u015fah \u0130ran pad\u015fah\u0131 olmay\u0131b, zaman\u0131nda islam al\u0259minin \u0259n b\u00f6y\u00fck h\u00f6kmdar\u0131 idi. H\u0259tta Ba\u011fdadda bulunan x\u0259lif\u0259 d\u0259 onun idar\u0259si alt\u0131nda idi. M\u0259lik\u015fah\u0131n m\u0259ml\u0259k\u0259ti bu q\u0259d\u0259r geni\u015f olmaqla b\u0259rab\u0259r, onun v\u0259 Nizam\u00fclm\u00fclk\u00fcn t\u0259dbirl\u0259ri v\u0259 idar\u0259sil\u0259 qeyri-adi \u015f\u0259kild\u0259 abad edilmi\u015fdi&#8221;. (\u018f. H\u00fcseynzad\u0259).<\/p>\n<p>B\u0259llidir ki, Firdovsi &#8220;\u015eahnam\u0259&#8221;d\u0259 h\u0259r \u015feyi, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Novruzu da farsla\u015fd\u0131r\u0131b. \u018fli b\u0259y haql\u0131yd\u0131: &#8220;Bu bayram\u0131n t\u0259sisini q\u0259dim \u0130rana v\u0259 C\u0259m\u015fid\u0259 aid etm\u0259k do\u011fru deyildir. \u018fvv\u0259la, bahar\u0131n g\u0259li\u015fini bayram etm\u0259k \u0130rana m\u0259xsus olmay\u0131b, \u00e7oxtanr\u0131l\u0131 b\u00fct\u00fcn xalqlar, x\u00fcsus\u0259n, at\u0259\u015fp\u0259r\u0259stl\u0259r, \u0259sas\u0259n d\u0259 t\u00fcrk at\u0259\u015fp\u0259r\u0259stl\u0259ri d\u0259 bunu bayram edirdil\u0259r&#8230;&#8221;. Amma eyni zamanda, H\u00fcseynzad\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 &#8220;ax\u0131r \u00e7\u0259r\u015f\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 at\u0259\u015f yand\u0131r\u0131b \u00fcz\u0259rind\u0259n at\u0131lmam\u0131z&#8221; Z\u0259rd\u00fc\u015ft\u0259 v\u0259 at\u0259\u015fp\u0259r\u0259stliy\u0259 deyil, \u015famanizm\u0259 ba\u011fl\u0131 bir inanc idi.<\/p>\n<p>Mifoloji qaynaqlara, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, h\u0259tta X\u0131z\u0131r pey\u011f\u0259mb\u0259r\u0259, h\u0259tta H\u0259mdullah Q\u0259zvininin t\u0259birinc\u0259, onun iqam\u0259t etdiyi \u015eirvan qayas\u0131na (b\u0259lk\u0259 d\u0259 Be\u015fbarmaqdak\u0131 X\u0131d\u0131r-Zind\u0259y\u0259), lap \u018frg\u0259nokona endikc\u0259 Saxadan Ka\u015fqara, yaxud Az\u0259rbaycana q\u0259d\u0259r t\u00fcrkl\u0259\u015fdikc\u0259 t\u00fcrkl\u0259\u015f\u0259n Novruzun ilk d\u0259f\u0259 r\u0259sm\u0259n t\u0259qvim ilinin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 olaraq t\u0259sbit edilm\u0259sin\u0259 B\u00f6y\u00fck S\u0259lcuqlu D\u00f6vl\u0259tind\u0259n \u00f6nc\u0259 ba\u015fqa he\u00e7 bir d\u00f6vl\u0259td\u0259 t\u0259sad\u00fcf edilmir. \u018fsas olan budur.<\/p>\n<p>Bizim bu g\u00fcn qutlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Novruzun b\u00fct\u00fcn komponentl\u0259ri S\u0259lcuqlularla, y\u0259ni \u00f6z\u00fcm\u00fczl\u0259, O\u011fuzla ba\u015flayan bir tarixi m\u0259rh\u0259l\u0259nin i\u00e7ind\u0259 g\u0259li\u015fib. \/edebiyyatqazeti.az\/<\/p>\n<p><strong><em>17 mart 2021<br \/>\n\u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259nin an\u0131m g\u00fcn\u00fc<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>Az\u0259r TURAN<\/strong><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium wp-image-813\" src=\"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/20210320_123642-242x300.png\" alt=\"\" width=\"242\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/20210320_123642-242x300.png 242w, https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/20210320_123642-338x420.png 338w, https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/20210320_123642-640x795.png 640w, https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/20210320_123642-681x846.png 681w, https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/20210320_123642.png 720w\" sizes=\"(max-width: 242px) 100vw, 242px\" \/><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>M\u0259fkur\u0259vi v\u0259 ideoloji, \u0259d\u0259bi v\u0259 estetik aspektd\u0259 bir \u00e7ox tarixi ilkl\u0259r\u0259 imza atan \u018fli b\u0259y H\u00fcseynzad\u0259 1907-ci ild\u0259 Novruzun t\u00fcrk bayram\u0131 olmas\u0131 ideyas\u0131n\u0131 da ir\u0259li s\u00fcrd\u00fc. D\u00f6vriyy\u0259y\u0259 ilk d\u0259f\u0259 bel\u0259 bir fikir burax\u0131ld\u0131 ki, \u0130randa n\u0259inki C\u0259m\u015fid \u00f6z\u00fc, h\u0259tta b\u00fct\u00fcn Pi\u015fdadiyan s\u00fclal\u0259si yerli-dibli m\u00f6vcud olmay\u0131b. Bu s\u00fclal\u0259nin varl\u0131\u011f\u0131 q\u0259dim hind \u0259satirl\u0259rin\u0259 istinad\u0259n yarad\u0131l\u0131b. \u0130ran tarixind\u0259n [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":815,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/811"}],"collection":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/comments?post=811"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/811\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":818,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/posts\/811\/revisions\/818"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media\/815"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/media?parent=811"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/categories?post=811"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dilimizvarligimiz.az\/api\/wp\/v2\/tags?post=811"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}